العربی   اردو   English   فارسی درباره ما     تماس با ما     اعضای موسسه
چهارشنبه 30 مرداد 1398
تلگرام  اینستاگرام  آپارات  گوگل پلاس دین پژوهان  ایمیل دین پژوهان
کد : 11870      تاریخ : 1392/9/1 17:40:45      بخش : نشستهای علمی print

نشست علمي «بررسي نقش آثار مكتوب ديني در فرهنگ ايران» در بهمن ماه 1379 با حضور جمعي از پژوهشگران و نويسندگان آثار ديني در دبيرخانه دين پژوهان كشور برگزار گرديد.

در ابتداي اين نشست محمد جواد صاحبي، دبير شوراي برنامه ريزي دين پژوهان كشور سخنان كوتاهي گفت: ما معتقد هستيم كه آنچه در عرصة آثار مكتوب ديني عرضه مي شود نه كامل است و نه از اقبال مناسبي در جامعه برخوردار است. بررسي علل كاستي ها، ضعف ها و موانع مي تواند ما را به يك راهبرد براي بهينه كردن نشر معارف اسلامي راهنمايي كند.

در ادامه برنامه دكتر احمد رجب زاده پژوهش خود را ذيل عنوان «فعاليت و مصرف كالاهاي فرهنگي خانوار» با توجه به جامعه آماري در 28 مركز استان (حدود بيست ميليون نفر) ارائه كرد. در اين تحقيق از افراد با سواد و بالاي 6 سال هر خانواده خواسته شده است به اين پرسش پاسخ دهند كه از ميان سيزده نوع كتاب، كدام يك را بيشتر مطالعه مي كنند. پاسخ ها چنين بوده است:

4/14% كتاب هاي ديني، 8/15% رمان و داستان، 4/14% شعر و ادب، 7/9% آثار مربوط به كودك و نوجوان، 5/4% روان شناسي، 1/3% كتاب هاي تخصصي دانشگاهي،4/3% هنر و حرفه، 2/3% كتاب هاي مرجع و دائره المعارف و 9/7% كتاب هاي تاريخي. چنان كه مي بينيم كتاب هاي ديني در اين مقايسه در رده دوم قرار دارند.

دكتر رجب زاده در تحقيق خود، تركيب افراد را بر حسب سن، جنس، شغل، ميزان تحصيل و متأهل يا مجرد بودن، در مورد كتاب هاي ديني اين گونه تحليل كرده اند:

6 تا 12ساله 6/5%، 12 تا 18 ساله 4/28%، 19 تا 25 ساله 6/20%، 26 تا 40 ساله 8/27%  و40 ساله به بالا 17% با اين مقايسه همچنين معلوم مي شود كه خوانندگان كتاب هاي ديني جوان ترين خوانندگان بوده اند. مقايسة ميزان تحصيلات پرسش شوندگان نيز به صورت ابتدائي 6/7%، تحصيلات متوسطه 5/46%،  بالاي ديپلم 17% بوده است. در اينجا نيز مي بينيم كه هستة اصلي خوانندگان كتاب هاي ديني، افراد داراي تحصيلات متوسطه هستند. اما به لحاظ ميزان مطالعه، افراد داراي تحصيلات عالي بالاترين درجه را دارند؛ 3/7% از افرادي كه كتاب هاي ديني مطالعه مي كنند؛ داراي تحصيلات ابتدائي، 74/16% داراي مدرك متوسطه و حدود 24%  نيز تحصيلات عالي دارند.

با اين مقايسه معلوم مي شود كه با افزايش تحصيلات ميزان مطالعات نيز افزايش مي يابد؛ چرا كه كتاب هاي مورد مطالعه، با افزايش تحصيلات افزايش پيدا مي كند. بيشتر افراد داراي تحصيلات عالي معمولاً اين كالاهاي فرهنگي را بيشتر مصرف مي كنند، يعني مثلاً در مقايسه با ساير اقشار بيشتر سينما مي روند و بيشتر كتاب و روزنامه مي خوانند.

دكتر رجب زاده در تحقيق ديگري كه در چهار شهر اراك، بوشهر، همدان و اهواز بين سال هاي 73 و 74 انجام شده بود، پس از مقايسه اي ميان مفاد اين تحقيق با تحقيق مربوط به سال 1378 چنين نتيجه گيري كرد كه: در مجموع، نه تنها كتاب ديني در طول زمان با كاهش مطالعه روبه رو بوده است بلكه در اين چهار شهر، كتاب خواني رو به افول بوده است. اين امر نشانگر آن است كه روندي عمومي، سطح مطالعه را در جامعة ما كاهش داده است. همچنين روند مطالعة كتاب هاي ديني نسبت به كتاب هاي رمان در چهار شهر فوق رو به كاهش بوده است مثلاً در بوشهر، نسبت مطالعة كتاب هاي ديني به رمان 92% بوده است، حتي نسبت مطالعة كتاب هاي ديني به تاريخي در سال 74 در بوشهر 6/1% و در سال 1378، 2/1% بوده است. در همدان نيز همين تغييرات مشاهده مي شود، گر چه ممكن است استثناهايي وجود داشته باشد، اما به طور كلي مطالعة كتاب هاي ديني كاهش داشته است.

دكتر رجب زاده در بخش ديگري از پژوهش خود، به آمار و ارقام خانة كتاب وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي اشاره كرد و گفت: در سال هاي 69 تا 78، 81868  عنوان كتاب منتشر شده است كه حدود چهار تا پانزده هزار عنوان آن (حدود 21% مجموعه كتاب ها) در ذيل مقولة دين طبقه بندي شده است. اين بررسي نشان مي دهد كه چاپ و توليد كتاب هاي ديني رشد داشته است. اگر روند نشر و توليد كتاب را از سال 76 به سالهاي بعد نيز سرايت دهيم، باز روند توليد كتاب هاي ديني رو به گسترش بوده است.

ايشان در ادامة پژوهش خود به جنبه هاي ديگر مقوله كتاب و كتابخواني توجه كرده و اين سؤالات را مطرح كرد كه:

چرا از يك سو با روند افزايش توليد مواجه ايم و ازسوي ديگر فرهنگ كتابخواني رو به تنزل نهاده است؟

آيا آمار چاپ كتاب مي تواند شاخص رشد كتاب خواني و توجه به فرهنگ مطالعه باشد؟

چرا به رغم حمايت ها از توليد كتاب هاي ديني، اقبال به اين كتاب ها در مقايسه با كتاب هاي رمان كاهش يافته است؟

وي در تحليل نظري اين مشكل و پاسخ به آن به اين نكته اشاره كرد كه بايد بدانيم نگاه ما به مقولة كتاب و كتاب خواني از چه جهت و زاويه اي است. گاهي به جنبة رسانه بودن كتاب توجه داريم و گاهي آن را وسيله اي براي پركردن اوقات فراغت خود مي دانيم و گاه نيز براي پاسخگويي به نيازهاي فكري و شغلي به آن رو مي آوريم. امروزه هر كتاب به مخاطب خاص خويش وابسته است؛ زيرا هر كتاب مخاطبي ويژة خود دارد.

دكتر رجب زاده دربارة آثار مكتوب ديني و جايگاه آن در دنياي امروز گفت: بعد از صنعتي شدن جوامع و پديد آمدن رسانه هاي مختلف نگاه به كتاب بايد تغيير كند. كتاب همانند ساير كالاهاي مصرفي اقتصادي بايد مخاطبان خود را بشناسد و همگام با نيازهاي آنان گام بردارد. امروز كتاب در فضايي عرضه مي شود كه مي توانيم آن را «صنعت فرهنگ» بناميم. بايد با تغيير مصرف كنندگان (مطالعه كنندگان ) قالب ها، روش ها و نگرش هاي حاكم بر توليد كتاب نيز دگرگون شود، در غير اين صورت با ركود بازار توليد كتاب مواجه خواهيم شد.

جامعه ما كه اينك در مرحلة گذار از فرايند توسعه است بايد مخاطب خود را بشناسد و آنان را به حسب تفاوت هايشان مورد نظر قرار دهد. در توليد كتاب بايد به سلايق تخصص ها و نگرش هاي متفاوت توجه شود. كتاب خواني صرفاً به دوره فراغت افراد اختصاص ندارد؛ دغدغه هاي شغلي افراد را نيز بايد در توليد كتاب خصوصاً در عرصة كتاب هاي غير درسي ملاحظه كنيم.

سخنران بعدي نشست سيد عباس صالحي سردبير نشريات «پژوهش هاي قرآني» و «پگاه حوزه» و عضو هيأت مديره دفتر تبليغات اسلامي بود. كه به بحث و بررسي آسيب شناسي آثار مكتوب ديني در دهة نخست انقلاب پرداخت و گفت وضعيت نشر آثار مكتوب ديني در سال هاي قبل بدين صورت بوده است:

در سال 67 ، 977 عنوان و در سال 77، 3609 عنوان كتاب ديني نشر يافته است. كه از اين تعداد در سال 67 كتاب هاي ديني 2/26% و در سال77، 21% كتاب هاي منتشره را به خود اختصاص داده اند. به طور متوسط در اين 10 سال كتاب هاي ديني 4/19% كل عناوين كتاب كشور را به خود اختصاص داده است. ساير كتب نيز به ترتيب درصدهاي زير عناوين اين ده سال را به خود اختصاص داده اند:

كليات 4/27%، زبان:4/22% ،علوم رياضي: 7/21% ، ادبيات: 24/19%، هنر: 25/17% ، فلسفه: 14/16%، علوم اجتماعي: 4/16% ، كودك و نوجوان: 25/15% و دين:14% 

وي در تحليل رشد و اوضاع كيفي آثار مكتوب درحوزة دين گفت: كتاب هاي ديني در اين 10سال 14% آهنگ رشد داشته است در حالي كه متوسط رشد 52/16% بوده است، اما در سال 79 به 20% تنزل پيدا مي كند. همچنين ما از سطح توليدات ماندگار و مرجع فاصله گرفته ايم. اگر چه تعداد عناوين گسترده تر شده اند، اما كتاب هاي ديني كه تاريخ مصرف نداشته باشند، در اين دو دهه نيستند و يا اندك اند. شما در اين دو دهه شاهد تكرار چيزي شبيه «تفسير الميزان» يا آثاري شبيه آثار استاد مطهري نيستيد، دورة مؤلفان بزرگ ما گذشته است. حافظ ها و مولوي ها تكرار نمي شوند. دورة مؤلفان بزرگ ما هم گويا گذشته است. چيزهايي كه در اين دو دهه عرضه شده اند، عمدتاً آثاري هستند در قد و قامت كوتوله هاي فكري يا براي مصرف هاي كوتاه مدت و اين خطر بزرگي است كه حوزة تفكر دين را تهديد مي كند».

ايشان تأكيد كردند؛ در هر دوره بسامدهاي واژگاني و ادبيات كلامي ـ‌ زباني خاص حكمفرماست. در حوزه ادبيات گفتماني آثار ديني بايد قالب ها و توانايي ها را بشناسيم و بكوشيم آسيب هاي موجود در اين فضا را پيدا كنيم. بايد حوزه اجتماعي را در فضايي جديد قرار دهيم و از بحران ها و چالش هاي آن آگاهي داشته باشيم».

حجت الاسلام دكتر سيد محمد ثقفي از ديگر سخنرانان نشست بود كه طي سخناني گفت: مجلات و مطبوعات ديني نيز از سنخ آثار مكتوب ديني است و در باورهاي ديني تأثير گذار است. ايشان در مقايسه وضعيت كتاب هاي ديني قبل از انقلاب و بعد از انقلاب گفتند: كتاب هايي مثل «اصول فلسفه» شهيد مطهري و كتاب «مناظرة دكتر و پير» شهيد هاشمي نژاد وكتاب «فيلسوف نماها»ي آقاي مكارم شيرازي از جمله كتاب هايي بودند كه گفتمان ادبي زمان خود را درك كرده بودند و بنابراين پاسخ گوي بخشي از نيازهاي فكري و ديني زمان خود بودند.

در ادامه همايش دكتر امير عباس علي زماني در سخناني كوتاه نقش آثار مكتوب ديني و رابطه و داد و ستد ميان دين و فرهنگ را از منظر فلسفي و از ديدگاه پل تيليخ مورد توجه قرار داد و به اين نكته اشاره كرد كه متكلمان و متألهان در واقع همان طبيبان جامعه هستند كه دردهاي روزگار خويش را درمان مي كنند. به نظر مي رسد امروزه در جامعة ما مطابق اطلاعات و آمارهاي ارائه شده نوعي عدم تناسب بين نيازها و آثار مكتوب ديني ارائه شده وجود دارد.

دكتر علي زماني مشكل اساسي گفتمان امروز جامعه را، بحران ناشي از تقابل مدرنيته و سنت دانست و گفت اين بحران آن طور كه شايسته است مورد توجه نويسندگان قرار نگرفته است. فرهنگ مدرن، لوازم و زمينه هاي ويژه خود را دارد. وي در خصوص انواع ادبيات گفتماني گفت امروزه سه نوع ادبيات گفتماني زير مورد توجه است:

«ادبيات ايدئولوژيك» كه مدافع آن دكتر علي شريعتي بود؛

«ادبيات سنتي» كه ناشي از تلاقي دو فرهنگ ايراني و اسلامي است و درمحتوا و شكل احتياج به پالايش دارد. تلاش هاي امثال شهيد مطهري و علامه طباطبايي در همين مسير بوده است؛

«ادبيات برآمده از مدرنيته و فرهنگ ليبرال».

اين گفتمان با رهبانيت انسان شناسي و پيامدهاي آن نقد نشده و چندان براي جامعه ما «بومي» نشده است به نظر مي رسد ما اينك در دوران تشويش بسر مي بريم.

حجت الاسلام و المسلمین مهدي پيشوايي ديگر سخنران نشست بود كه ضمن بيان پرسش هايي در مورد آمارهاي ارائه شده در تحقيق آقاي دكتر رجب زاده، اين تحقيق را از لحاظ كمي و كيفي مشمول ديگر شهرها ندانست. و از عواملي مانند تورم، گران بودن كتاب و گرفتاري هاي اجتماعي به عنوان عوامل مؤثر در كاهش كتاب خواني ياد كرد و تأكيد كرد: حس مخاطب شناسي مؤلفان و نويسندگان در عرضة آثار ديني بسيار مهم است. ما چندان با ادبيات امروزين جهان آشنا نيستيم و از نثر نوشتار امروز چندان اطلاع نداريم».

در ادامه اين نشست علمي محمد مهدي احمدي مدير كل فرهنگ و ارشاد اسلامي استان قم نيز در سخنان كوتاهي فرايند رشد چاپ كتاب را در قم يادآور شد و گفت: در سال هاي گذشته در طول سال در قم 6 ميليون جلد كتاب به چاپ مي رسيده است، اما اين رقم در اواسط سال 1379 به 12 ميليون جلد رسيده است. و سه هزار عنوان كتاب منتشر شده است. اين رشد صرفاً بيانگر رشد كمي نيست بلكه ناشي از رشد كيفي است؛ چرا كه بالا رفتن آمار كتاب نشان از رشد خوانندگان آنهاست.

حجت الاسلام دكتر عقيقي بخشايشي از منظر ديگري به تطبيق ميان كتاب هاي ديني و خوانندگان پرداخت و گران بودن كتاب هاي ديني در مقايسه با كتاب هاي رمان و داستان را از عوامل تنزل مطالعه كتاب هاي ديني دانست و گفت: براي نمونه كتاب «تفسير الميزان» امروزه 36 هزار تومان است، اما شايد يك كتاب داستان را با دو هزار تومان بتوان خريد. وي افزود: اصولاً دولت نمي تواند تاجر و ناشر خوبي باشد. و نبايد از نويسندگاني كه دولت از آنان حمايت مي كند، انتظار علامه اميني بودن را داشته باشيم. اين مشكل ناشي از محدوديت هاي كار دولتي است. دولت مي تواند در عين اعمال نظارت كامل بر وضعيت نشر به نويسندگان نيز ياري برساند و از آنان حمايت كند».

حجت الاسلام و المسلمین يعقوب جعفري در سخنان خود اين نگرش را كه عصر نوشتن كتاب هاي بزرگ گذشته است نقد كرد. و اين تصور را كه عصر شاعران و مؤلفان بزرگ تمام شده است ناشي از «حجاب معاصرت» دانست و گفت: در عصر علامه مشكلاتي وجود داشت. آن روز ناشري كتاب او را چاپ نمي كرد و ايشان مجبور شدند از طريق پيش فروش كتاب آن را چاپ كنند. آن وقت قدر و قيمت علامه دانسته نشد و جايگاه او را كسي درك نكرد تا زماني گذشت. همين طور شاعران و حكيماني مثل حافظ در عصر خودشان چندان شناخته شده نبودند و قدرشان را نمي دانستند تا زمان هاي طولاني گذشت و سپس جايگاه آنها شناخته شد.

در پايان نشست حجت الاسلام علي اكبر حسني در سخنان كوتاهي اين ديدگاه آقاي بخشايشي را كه «دولت نمي تواند تاجر و ناشر باشد» مورد نقد قرار داد و گفت: دولت اگر چه تاجري خوب نيست، اما ناظر و كنترل كننده و كمك كننده به وضعيت نشر و ناشران است». ايشان همچنين ضمن توجه دادن به امكانات نوين نشر عصر از جمله رايانه به اين نكته اشاره كردند كه «درحال گذار نيستيم، بلكه متأثر از دنياي مدرن و مدرنيته هستيم. از اين رو بايد تلاش كنيم كه در دنياي جديد از همة امكانات و زمينه ها در نشر كتاب استفاده كنيم».

مباحث مطرح شده در اين نشست در بخش دوم كتاب «كتاب دينى ؛ آسيب‏ها، كاستي‌ها و بايسته‏‌ها» به چاپ رسيده است.

 


منبع : دبیرخانه دین پژوهان کشور
 نظرات کاربران 
نام و نام خانوادگی لطفا نظرتان رو درباره این مطلب وارد نمایید*
پست الکترونیکی
لطفا عبارت بالا را وارد نمایید(سیستم نسبت به کوچک یا بزرگ بودن حساس نمی باشد)

نشاني: قم، خیابان شهید فاطمی (دورشهر) بین کوچه 21 و 23 پلاک 317
تلفن: 37732049 ـ 025 -- 37835397-025
پست الکترونيک : info@dinpajoohan.com
نقل مطلب با ذکر منبع آزاد است
کلیه حقوق مادی و معنوی این سایت متعلق به دبیرخانه دین پژوهان کشور می باشد طراح : دریانت