العربی   اردو   English   فارسی درباره ما     تماس با ما     اعضای موسسه
شنبه 5 فروردين 1396
تلگرام  اینستاگرام  آپارات  گوگل پلاس دین پژوهان  ایمیل دین پژوهان
کد : 13527      تاریخ : 1393/11/5 13:28:10      بخش : متن خبرنامه دین پژوهان print
كتابشناسى دين پژوهى خبرنامه دين پژوهان ـ شماره 6 بهمن و اسفند 1380
كتابشناسى دين پژوهى

 

درآمدى بر تاريخ نگرى و تاريخ نگارى مسلمانان
ابوالفضل شكوري


اين كتاب در سال 80 از طرف مركز انتشارات دفتر تبليغات به عنوان كارى از پژوهشكده تاريخ و سيره اهل بيت(ع) مركز تحقيقات انتشار يافته است.
مؤلف در مقدمه كتاب با تقسيم ميراث تاريخى مسلمانان به متونى كه شامل انواع اخبار و گزارش هاى تاريخي اند و آثارى كه مسائل و موضوعات مربوط به «چند و چون» اين متون را عهده دارند، دسته دوم را «مسائل نظرى تاريخ» نام نهاده و سپس اين دسته را به دو شاخه تقسيم كرده است:
1- شاخه اى كه به نقد و بررسى اهميت و ضرورت تاريخ نويسي، فوائد علم تاريخ، آداب تاريخ نويسى و شرايط اعتبار يافتن و پذيرفته شدن اخبار و منقولات تاريخى و اين قبيل مسائل مي پردازد.
مؤلف اين قسم را «مسائل نظرى تاريخ نگاري» مي نامند.
2- شاخه اى كه براى تبيين ماهيت رخدادهاى تاريخى و توجيه چگونگى دگرگونيهاى آن هاست كه خود «فلسفه تاريخ» خاصى را پى ريزى مي كند.
مؤلف با اين توضيحات، نام كتاب خويش را توجيه شده مي يابد و كار خود را كه نتيجه بيش از ده سال تأملات و تتبعات است و درآمدى بر مباحث فوق و جرقه اى در آنها مي داند كه به انگيزه برانگيختن صاحب نظران براى انجام كارهاى اساسى و بزرگ نگاشته است.
كتاب در دوازده مقاله شكل يافته است، با عناوين: مفهوم اصطلاح تاريخ، تاريخ چيست: علم يا هنر؟
خود آگاهى تاريخى مسلمانان، ارزيابى ميراث تاريخ نگارى مسلمانان، فهرست موضوعى آثار مورخان اسلامى تا سده چهارم، مفهوم زيربنا و رو بنا در جامعه و تاريخ، روش تاريخ نگارى مسعودي، تاريخ فرشته نمونه اى از تاريخ نگارى مسلمانان شبه قاره، دكتر ترمانينى و اهميت سال شمارنويسى او، اهميت و اصول تاريخ نگارى از ديدگاه امام خميني(ره)، جايگاه شهيد مطهرى در احياى بينش تاريخى اسلام و ضرورت آموزش تاريخ در حوزه هاى علميه.
از ميان مقالات كتاب، مقاله ششم (مفهوم زيربنا و روبنا در جامعه و تاريخ) متضمن تلاش و ديدگاه شخصى نگارنده در زمينه تاريخ نگرى است و ساير مقالات به گزارش و تبيين «امر واقع» مربوط به تاريخ نگارى و تاريخ نگرى دانش مندان مسلمان و نقد و بررسى ميراث بر جاى مانده از آنان مي پردازد.
 

الهيات (علم كلام) پس از ليبراليسم
Theology After Liberalism
ويراستاران: جان وبستر و جرج اشنر


Edited by: John Webster and George P. Schner
First published 2000
Blackwell Publishers Ltd
ISBN: 0631205640

كتاب الهيات پس از ليبراليسم، كتابى است كه از مجموعه مقالات متخصصان و محققان رشته اديان، به ويژه الهيات مسيحى گرد آورى شده است.
اين كتاب كه در 396 صفحه توسط انتشارات بلك ول در سال 2000 به چاپ رسيده است، به بررسى دقيق و موشكافانه تحولات علم كلام به ويژه كلام مسيحى در دوره مدرنيسم و پست مدرن مي پردازد.
5 بخش مستقل اين كتاب مفصل، على رغم استقلال موضوع، در دورنمايى كلي، به ترسيم نقاط تحول و تفاوت علم كلام در دوره جديد مي پردازد. اين 5 بخش عبارتند از: پيشگفتار، نظريه ها (اصول)، شيوه ها، انتقادها، جهان آخرت.
در بخش نخست، دو مقاله تحقيقى از دو محقق سرشناس اين رشته به چاپ رسيده است: «استعاراتى براى علم كلام» نوشته جرج اشنر و «علم كلام پس از ليبراليسم» نوشته جان وبستر.
بخش دوم اين كتاب، نظريه ها (اصول) نام دارد و شامل 5 مقاله تحقيقى زير مي باشد:
1- «وصف هويت فردى و عيسى مسيح» نوشته هانس فرى (Hans Frei)، پرفسور در رشته مطالعات دينى دانشگاه يل (Yale).
2- «خداى سه گانه (تثليث)» نوشته ويليام پلاچر (William Placher) پرفسور در رشته فلسفه و دين و دانشگاه وبش (Wabash).
3- «كفاره گناهان و خداى سه گانه (تثليث)» نوشته كالين گانتن (Colin Gunton)، پرفسور در رشته نظريات مسيحى از كالج سلطنتى دانشگاه لندن.
4- «آزادى و واقعيت» نوشته اليور ادانووان (Oliver O'Donovan) پرفسور علم كلام و تاريخ مسيحيت دانشگاه آكسفورد.
5- «علم كلام در ديالوگ» نوشته اگوستين دينويا (Augustine DiNoia)، پرفسور الهيات در مركز مطالعاتى دومينيكن واشينگتن.
بخش سوم شيوه ها نام دارد و شامل 4 مقاله زير است:
1- «آن سوى بن بست هرمنوتيكي» نوشته جيمز جى بوكلى (James J.Buchley)، پرفسور در رشته الهيات در دانشگاه لويالا (Loyala) مرى لند امريكا.
2- «سنت و استتار» نشوته آندرو لوث (Andrew Louth)، پرفسور الهيات از دانشگاه دورهام (Durham).
3- «فرهنگ انتقاد از خود و ذات برى الهي» نوشته كاترين تانر (Kathryn Tanner)، پرفسور الهيات از دانشگاه الهيات شيكاگو.
4- «عمق بيدارى دروني» نوشته فرانس ژوزف وان بيك (Frans Jozef van Beeck)، پرفسور در رشته الهيات مقدس در دانشگاه الهيات شيكاگو.
بخش چهارم كتاب نقدها نام دارد و شامل سه مقاله به شرح ذيل است:
1- «الهيات فمينيستي» نوشته مارى مك كلينتاك فولكرسن (Mary McClintock Fulkerson)، پرفسور در رشته الهيات دانشگاه الهيات داك (Duke).
2- «الهيات پست مدرن و داورى جهان» نوشته روان ويليامز (Rowan Williams)، اسقف مونموث (Monmouth).
3- «شيوه هاى كلامى كاتوليك، مدرنيته و پست مدرن» نوشته ديويد تريسى (David Tracey)، پرفسور در رشته الهيات كاتوليك و فلسفه دين، از دانشگاه الهيات شيكاگو.
بخش پنجم و پايان اين كتاب، جهان آخرت نام دارد كه شامل مقاله اى تحت عنوان «از ميان يك الهيات پست ليبرال» نوشته جرج ليندبك (George A.Lindbeck) است. وى پرفسور الهيات تاريخى از دانشگاه ليل مي باشد.
در پيش گفتار اين كتاب، ذكر شده است كه اين مجموعه از ميان بهترين نمونه هاى مقالات تحقيقى در زمينه الهيات مسيحى در طى 10 سال اخير، با دقت و وسواس بسيار انتخاب شده است، تا به بررسى مشكلات الهيات مسيحى در دوره پست مدرن بپردازد و البته تا آن جا كه مي تواند، راه حل رهايى از اين مشكلات را نيز مطرح مي نمايد.
در اين كتاب، هرگز سعى نشده است كه مطالب انتخاب شده، در يك سو و يك جهت قرار گيرد و انسجامى كلامى با يكديگر داشته باشد، بلكه تلاش بر آن قرار گرفته است تا مطالب عرضه شده، از ديدگاه هاى متفاوت و بعضاً حتى متضاد يكديگر ارائه شود.
بيشتر اين مقالات، حاصل سمينارهاى علمى بوده كه در 10 سال گذشته در مدرسه الهيات تورونتو مطرح شده است.
جان وبستر، پرفسور الهيات در دانشگاه اكسفورد است. وى پيش از اين در دانشگاه تورونتو، به سمت استادى رشته الهيات نظام مند مشغول بوده است. جرج اشنر نيز مدرس الهيات در دانشگاه تورنتو مي باشد.
 

آشنايى با  اصطلاح نامه (تزاروس) علوم اسلامي
مركز مطالعات و تحقيقات اسلامي


عصر حاضر، عصر گسترش سريع علوم و انفجار اطلاعات است از اين رو دست يابى سريع به اطلاعات فشرده امرى ضرورى مي نمايد كه بايد از زياده گويى و صرف وقت زياد دريافتن مطالب جلوگيرى كرد.
در حال حاضر به جاى آنكه از مقالات مفصل و عبارات و واژه هاى مركب و طولانى استفاده شود روش هايى از قبيل استفاده از چكيده نويسى و اطلاعات گزيده به كار گرفته مي شود كه محققان ضمن آنكه از تازه ترين اطلاعات با خبر مي شوند در وقت آنها صرفه جويى شده و به راحتى مي توانند به مطالب علمى مورد نظر خود دست يابند.
اصطلاح نامه (تزاروس) بهترين راه براى دريافت اطلاعات و تنظيم مناسب آنها است به ويژه اگر اين اطلاعات انبوه به رايانه سپرده شود و از ساختار منظم اصطلاح نامه (كه با منطق كامپيوترى هم خوانى دارد) استفاده شود، سرعت و دقت ماشين را چند برابر كرده و از ريزش و يا كاهش اطلاعات مطلوب پيش گيرى شده و پژوهش گران سريعتر و بهتر به اطلاعات مورد نياز خود دست خواهند يافت.
از مشهورترين اصطلاح نامه ها: اصطلاح نامه يونسكو (Unesco Thesaurus) (با ويرايش هاى مختلف) درباره اطلاعات علمى و فني، اصطلاح نامه اريك (of Eric  Thesaurus) درباره تعليم و تربيت و در زبان فارسى اصطلاح نامه هاى فرهنگى فارسى (اصفا) در مقوله هاى فرهنگى آموزش و پروش، ارتباطات، اقتصاد، جامعه شناسي، جغرافيا، روانشناسي، كتابداري، اطلاع رسانى و... و اصطلاح نامه نظام مبادله اطلاعات (نما) كه ترجمه اصطلاح نامه اسپانيز است.
با توجه به گستردگى علوم اسلامي، ضرورت تدوين اصطلاح نامه در حوزه هاى مختلف علوم اسلامى يك امر مشهود بود كه مركز مطالعات و تحقيقات اسلامى «پژوهشگاه» وابسته به دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه قم در اين مسير نخستين قدم را پيش نهاد و تدوين اين پروژه بزرگ را پذيرفت.
هم اكنون اصطلاح نامه هاى علوم قرآني، فلسفه اسلامى و اصول فقه به پايان رسيده كه در دسترس پژوهش گران مي باشد و اصطلاح نامه هاى كلام اسلامي، منطق، علوم حديث، اخلاق اسلامى و فقه هم در حال تدوين است كه به زودى در اختيار علاقه مندان قرار خواهد گرفت. به منظور پشتيبانى از اصطلاح نامه ها در تمامى (8) شاخه اطلاعات كوتاه و مفيد فراهم شده كه زمينه تدوين فرهنگ نامه را فراهم خواهد نمود.

تعريف اصطلاح
اصطلاح (Term) واژه يا عبارتى است كه در موارد خاص، معناى كاملاً دقيق و محدود را بيان كند و يا ويژه علم، هنر، حرفه، يا موضوعى خاص باشد. در اصطلاح نامه علاوه بر ثبت روابط اصطلاحات به برقرارى روابط كليه واژه ها نيز پرداخته مي شود.
تعريف اصطلاح نامه
اصطلاح نامه، مجموعه اصطلاحات استاندارد، گزيده شده و نظام يافته اى است كه بين آنها روابط معنايى و رده اي، يا سلسله مراتبى بر قرار است و توانايى آن را دارد كه موضوع آن رشته را با تمام جنبه هاى اصلي، فرعى و وابسته به شكل نظام يافته و به قصد ذخيره و بازيابى اطلاعات و مدارك و مقاصد جنبى ديگر عرضه كند، و از نظر ساختاري، گنجينه واژگان كنترل شده و سازمان يافته در يك زمينه خاص مي باشد و حامل حداكثر اطلاعات با اقل ضايعات است.

اهداف اصلى اصطلاح نامه علوم اسلامي
ـ تهيه طرحى از حوزه علوم اسلامى براى نشان دادن روابط منطقى ميان مفاهيم اصطلاحات و ترسيمى كلى و مجموعى از ساختار آن ها.
ـ تهيه واژگانى استاندارد براى حوزه معارف اسلامى ،به منظور يكسان سازى مدخلهاى نظام ذخيره و بازيابى اطلاعات.
ـ تهيه نظام ارجاعات بين اصطلاحات مترادف و شبه مترادف، براى كاربرد اصطلاحى واحد از مجموعه مترادفات و... در شبكه اصطلاحات.
ـ تهيه راهنما براى محققان، نمايه سازان و استفاده كنندگان جهت انتخاب اصطلاح صحيح براى جستجوى موضوعات علوم و معارف اسلامي.

اهداف كاربردى اصطلاح نامه علوم اسلامى
ـ در دست داشتن ساختارى منظم از واژه هاى به كار رفته در رشته هاى علوم اسلامى براى انتخاب آسان، صحيح و هماهنگ نمايه ها و حد و مرز دادن به جايگاه كاربردى آنها.
ـ وسيله ذخيره و بازيابى اطلاعات در هر رشته علمى يا فني.
ـ زبان نمايه اى ساخت دار و كنترل شده و قابل استفاده در نظام نمايه سازى پس هم آرا در اطلاع رسانى علوم اسلامي.
ـ آسان كردن بهره گيرى از كامپيوتر از طريق فراهم آوردن زبان منطقى و نظام مند براى موضوع در علم مورد نظر.
ـ كنترل مترادفات و شبه مترادفات و تعيين اصطلاحات مجاز و مشخص كردن حدود معانى اصطلاحات براى ايجاد يكدستى و دقّت در نمايه سازى علوم اسلامي.
ـ كمك به محققانى كه در رشته اى خاص به پژوهش مي پردازند به عنوان ابزار، منبع و مرجع.

ويژگي هاى اصطلاح نامه علوم اسلامي
ـ اولين اصطلاح نامه در زمينه علوم اسلامى در حوزه فرهنگى عرب زبانان و فارسى زبانان.
ـ تنظيم و ارائه ساختار كلى هر يك از علوم اسلامى با توجه به نظرات مشهور و اهداف اطلاع رساني.
ـ راهنمايى پژوهش گران در جهت تكميل پايان نامه ها، مقالات و كتاب ها.
ـ استفاده از بخش هاى ترسيمى و نظام يافته در تدريس براى اساتيد و دانشوران در تفهيم و تفاهم با استفاده از روابط معنايى ميان اصطلاحات.
ـ تنظيم كتابخانه هاى تخصصى بر اساس بخش هاى ترسيمى و نظام يافته كه به مراتب از روش هاى رده بندى جارى و مرسوم كتابخانه اى (كنگره و ديويي) بهتر و كارآمدتر بوده و در اين مورد بهترين الگو است.
ـ امكان طبقه بندى اطلاعات از مدارك و منابع با استفاده از برنامه نرم افزارى و دسترسى سريع و آسان به مطالب مورد نظر.
ـ برقرار كردن روابط معنايى ميان اصطلاحات و واژه هاى علوم اسلامى كه معمولاً از طريق رابطه هم ارز (مترادف)، رابطه سلسله مراتبى (اعم و اخص، كل و جزء، مفهوم و مصداق و...) و وابسته نشان داده مي شود كه مجموع اصطلاحات هر رشته از عام به خاص (حاكم به تابع) و با حفظ همه جنبه هاى اصلى و فرعى و وابسته به شكلى نظام دار نشان داده مي شود به گونه اى كه تمامى اصطلاحات حاكم و تابع و زيربخشهاى منطقى آنها در يك ديد و نگاه كلى به نمايش در مي آيد به نحوى كه جايگاه اصلى و جنبى تمام اصطلاحات در ساختار كلى به همراه روابطى كه با يكديگر دارند تعيين مي شود و هيچ اصطلاحى نيست مگر اين كه رابطه اش با اصطلاحات ديگر مشخص شده است.
ـ اصطلاحات گزيده شده معمولاً اصطلاحات رايج در رشته هاى خاص علوم اسلامى و اصطلاحات متروك ذكر
نمي شوند و در صورت لزوم همچون اصطلاحات مترادف به اصطلاحات رايج يا مرجّح ارجاع داده مي شوند.
ـ اصطلاح نامه علوم اسلامى قابل گسترش است و هرگز بسته و پايان يافته تلقى نمي شود و شكل و اندازه آن به تناسب تحولات دانش ها تغيير مي كند و تابع زمان است.
ـ اصطلاح نامه علوم اسلامى به شكلهاى الفبايي، درختى و نظام يافته تنظيم شده كه هر كدام كاربرد خاص خود را دارد.

مرورى اجمالى بر كارنامه اصطلاح نامه علوم اسلامي
واحد اصطلاح نامه علوم اسلامى متشكل است از اركان و گروه هاى پژوهشى كه هم اكنون در هشت گروه فعاليت دارد.
اركان
مسئول واحد پژوهشى اصطلاح نامه علوم اسلامي
شوراى علمى اصطلاح نامه علوم اسلامي
شوراى برنامه ريزى اجرايي
كميته هاى تخصصي
آموزش و نظارت
گروه هاى پژوهشي
1 ـ گروه پژوهشى علوم قرآني
2 ـ گروه پژوهشى فلسفه اسلامي
3 ـ گروه پژوهشى اصول فقه
4 ـ گروه پژوهشى كلام اسلامي
5 ـ گروه پژوهشى اخلاق اسلامي
6 ـ گروه پژوهشى علوم حديث
7ـ گروه پژوهشى منطق
8 ـ گروه پژوهشى فقه

گروه پژوهشى علوم قرآني
ويرايش اول اين اثر در سال 75 توسط شوراى علمى اصطلاح نامه با همكارى محققان و مشاوران در 581 صفحه در يك جلد چاپ شده است كه كل اصطلاحات به كار رفته 4151 اصطلاح است كه با مراجعه به بيش از 200 عنوان كتاب صورت گرفته است، اين مجموعه در سه بخش الفبايي، نظام يافته و سلسله مراتبى تنظيم شده است.

مستندنويسي
ـ به منظور پشتيبانى از اصطلاح نامه و ارائه اطلاعات كوتاه و مفيد و فراهم ساختن زمينه تدوين فرهنگ علوم قرآنى بيش از 2600 اصطلاح كاربردي تر برگزيده شده و براى آنها برگه هاى مستند با مشورت اساتيد فن تهيه و تنظيم شده است ضمن اينكه تمامى اصطلاحات موجود در اصطلاح نامه به منابعى مستند شده و آدرس آنها ذيل هر اصطلاح ذكر گرديده است در اين پروژه به بيش از 200 منبع مراجعه و آدرس دهى و براى تمامى آنها شناسنامه اسناد با فرم خاصى تهيه شده است.
ـ مجموعه مستندات به صورت فرهنگ نامه علوم قرآنى در هزار صفحه در حال نشر مي باشد.
ـ براى اطلاع بيشتر و دسترسى دقيق تر به قسمت هاى خاص متون علاوه بر مستندات كتابهاى اصلى علوم قرآنى در حال فهرست بردارى مي باشد كه از طريق اصطلاحات مي توان به متون راه يافت.

گروه پژوهشى فلسفه اسلامي
ويرايش اين اثر در سال 76 توسط شوراى علمى اصطلاح نامه و با همكارى محققان و مشاوران در 1289 صفحه در دو جلد چاپ شده است. اين اصطلاح نامه در بردارنده 21000 اصطلاح است كه با مراجعه به بيش از 122 عنوان كتاب اين تحقيق صورت گرفته است.
اين مجموعه در دو بخش الفبايى و نظام يافته تنظيم شده است.

مستندنويسي
ـ به منظور پشتيبانى از اصطلاح نامه و ارائه اطلاعات كوتاه و مفيد و فراهم ساختن زمينه تدوين فرهنگ فلسفه اسلامى بيش از 2000 اصطلاح كاربردي تر برگزيده شده كه براى مستند نويسى در دستور كار قرار گرفته است ضمن اينكه تمامى اصطلاحات موجود در اصطلاح نامه به منابعى مستند شده و آدرس آن ها ذيل هر اصطلاح ذكر شده است.
در اين پروژه به بيش از 120 منبع مراجعه و آدرس دهى شده و براى تمامى آنها شناسنامه اسناد با فرم خاصى تهيه و تا كنون مستند يك هزار اصطلاح فراهم آمده است.

گروه پژوهشى اصول فقه
ويرايش اول اين اثر در سال 78 توسط گروه پژوهشى اصول فقه با همكارى مشاوران در 405 صفحه در يك جلد چاپ شده كه كل اصطلاحات به كار رفته 5394 اصطلاح است كه با مراجعه به بيش از 150 عنوان كتاب صورت گرفته و اين مجموعه در سه بخش الفبايي، نظام يافته و سلسله مراتبى تنظيم شده است.

مستندنويسي
به منظور پشتيبانى از اصطلاح نامه و ارائه اطلاعات كوتاه و مفيد و فراهم ساختن زمينه تدوين فرهنگ اصول فقه حدود 3000 اصطلاح كاربردي تر برگزيده و براى آن ها برگه هاى مستندى تهيه و تنظيم شده كه تا پايان سال 80 در برنامه نرم افزارى قابل ارائه خواهد گرديد، ضمن اينكه تمامى اصطلاحات موجود در اصطلاح نامه به منابعى مستند شده و آدرس آن ها ذيل هر اصطلاح ذكر شده است، در اين پروژه به بيش از 190 عنوان كتاب مراجعه و آدرس دهى شده و براى تمامى آنها شناسنامه اسناد با فرم خاصى تهيه شده است.
ـ مجموعه مستندات اصول فقه در سال 81 چاپ و منتشر مي شود.

گروه پژوهشى كلام اسلامي
اين تحقيق توسط گروه پژوهشى كلام اسلامى با همكارى اساتيد مشاور به پايان رسيده و آماده چاپ مي باشد. اصطلاح نامه كلام اسلامى در بردارنده بيش از 15000 اصطلاح است كه تحقيق آن با مراجعه به بيش از 120 عنوان كتاب كلامى صورت گرفته و اين مجموعه در سه بخش الفبايي، نظام يافته و ترسيمى تنظيم شده است.

مستندنويسي
به منظور پشتيبانى از اصطلاح نامه و ارائه اطلاعات كوتاه و مفيد و فراهم ساختن زمينه تدوين فرهنگ كلام اسلامى حدود 4000 اصطلاح برگزيده در دستور كار قرار دارد كه 40% آنها مستندسازى شده است. در اين پروژه به بيش از 120 منبع مراجعه و آدرس دهى شده و براى تمامى آن ها شناسنامه اسناد با فرم خاصى تهيه گرديده است.
گروه پژوهشى اخلاق اسلامي
اين كار در نيمه دوم سال 76 شروع و هم اكنون بيش از 90% كار آن به انجام رسيده است. اين اصطلاح نامه در بردارنده بيش از 4000 اصطلاح است كه پژوهشى در آنها با مراجعه به 175 منبع انجام شده و تا پايان سال 80 در برنامه نرم افزارى قابل ارائه خواهد بود و در سال 81 به چاپ مي رسد.

مستندنويسي
به منظور پشتيبانى از اصطلاح نامه و ارائه اطلاعات كوتاه و مفيد و فراهم آمدن فرهنگ اخلاق اسلامى مستندنويسى بيش از 2000 اصطلاح در دستور كار اين پروژه قرار گرفته و براى تمامى منابعى كه در دستور كار اصطلاح نامه و يا مستندنويسى قرار دارد فهرست كاملى به صورت نمايه در برگه هاى مخصوصى تهيه شده كه هم اكنون مشتمل بر 5000 فيش مي باشد.

گروه پژوهشى علوم حديث
كار اين اثر از اواخر سال 76 شروع شده و حدود 30000 اصطلاح و 8000 مستند در دستور كار اين پروژه مي باشد كه هم اكنون با مراجعه به بيش از 80 عنوان كتاب 80% كار اصطلاح نامه و 50% مستند انجام گرفته كه اصطلاح نامه تا پايان سال 80 و مستندات تا پايان سال 81 در برنامه نرم افزارى قابل ارائه خواهد بود.
به منظور دسترسى دقيق تر به متون و منابع تمامى منابعى كه مستندات و يا اصطلاحات از آنها گرفته شده براى آنها فهرست كاملى به صورت نمايه در برگه هاى مخصوصى تهيه شده كه هم اكنون مشتمل بر 3000 فيش مي باشد.

گروه پژوهشى منطق
كار اين اثر در نيمه دوم سال 76 شروع و هم اكنون 95% آن با بيش از 6500 اصطلاح با مراجعه به منابع انجام شده است.
به منظور پشتيبانى از اصطلاح نامه و ارائه اطلاعات كوتاه و مفيد و فراهم آمدن فرهنگ منطق، مستند بيش از 3500 اصطلاح در دستور كار اين گروه قرار گرفته كه 50% اصطلاحات تا كنون مستندنويسى شده است و براى تمام منابعى كه در دستور كار اصطلاح نامه و يا مستندنويسى قرار دارد فهرست كاملى به صورت نمايه در برگه هاى مخصوص تهيه شده كه هم اكنون مشتمل بر 3000 فيش مي باشد.

گروه پژوهشى فقه
اين پژوهش از ابتداى سال 77 شروع گرديده كه در اين مرحله بيش از 30000 اصطلاح از 10000 مستند در دستور كار اين پروژه مي باشد كه هم اكنون با مراجعه به 200 عنوان كتاب تكليف 25 باب فقهى با بيش از 4000 واژه مشخص شده است.
لازم به تذكر است كه تدوين اصطلاح نامه عرفان اسلامى نيز در رديف كارهاى آينده اين واحد قرار گرفته است.

گروه كليات و امور مشترك
به هنگام تدوين اصطلاح نامه هاى تخصصى كليد واژه هايى وجود داشت كه به طور مشخص در هيچ يك از اصطلاح نامه هاى مورد نظر قرار نمي گرفت و از سويى در نمايه سازى به واژه گانى بر خورد مي شد كه در حوزه علوم اسلامى به عنوان اصطلاح تخصصى محسوب نمي گرديد، از اين رو مي بايست اين سرى اصطلاحات نيز شناسايى و سرو سامان مي يافتند تا نمايه سازان از اصطلاحات مشخص و كنترل شده اى استفاده نمايند و امكان سامان يافتن تمامى اطلاعات فراهم شود اين نوع اصطلاحات در بخش هاى ذيل طبقه بندى شدند

1 ـ واژگان عمومى
2 ـ اعلام و اسامى اشخاص حقيقي
3 ـ تنالگان (1) (اسامى اشخاص حقوقي)
4 ـ تنالگان (2) (نام كشورها، استان ها، شهرها، و...)

به منظور پشتيبانى نمايه سازى مطبوعات از سال 68 تا 75 و همچنين مجموعه آثار شهيد مطهري، مقام معظم رهبري، آيت الله حسن زاده آملى آيت الله جوادى آملي، و مرحوم آقاى فلسفى و ادامه نمايه سازى مجلات دفتر تبليغات و ذخيره و بازيابى اطلاعات از طريق رايانه، همزمان با نمايه سازي، اصطلاحات مورد نياز پس از پيش نهاد نمايه سازان توسط گروهى بررسى و تصويب مي شد و مرحله به مرحله به صورت جزواتى تنظيم و ويرايش مي گرديد كه در تابستان 75 آخرين ويرايش آن انجام يافت.
 

اسلام در اروپا،  ايمان تغيير يافته
نوشته: نيكلاس لوكوانسه


Islam in Euorope: Changing Faith
By: Nicholas Le Quesne
www.time.com/time/europe/eu/magazine/0,9868,188647,00.html

اين مقاله كه در تاريخ 24 دسامبر 2001 در مجله اروپايى تايم به چاپ رسيده است، با بررسى ويژگي هاى نسل جديد مسلمانان در اروپا كه نويسنده از آنها با نام Euro-Islam ياد مي كند، به اثبات اين فرضيه مي پردازد كه نسل مسلمانان در اروپا، تفاوت هاى بنيادين با اجداد خود دارند. وى معتقد است كه كثرت اين گروه در ميان 5/12 ميليون مسلمان اروپايي، باعث مي شود كه ما هرگز چهره پيشين اسلام بنيادگرا و خشونت طلب را در اروپا نبينيم.
اين در حالى است كه نويسنده اين مقاله، با ارائه آمار اعلام مي كند كه بر اساس تحقيقات جامعه شناسي، تأكيد بر انجام دادن دقيق فرايض دينى در ميان مسلمانان اروپا، افزايش قابل توجهى داشته است; چنان كه بر اساس يك گزارش منتشر شده در روزنامه فرانسوى لوموند (Le Monde) كه در اكتبر 2001 به چاپ رسيده است، تعداد مسلمانانى كه به مسجد مي روند و روزه مي گيرند و نيز تعداد زنان مسلمانى كه از حجاب اسلامى استفاده مي كنند، نسبت به سال 1994، افزايش چشمگيرى داشته است.
نويسنده اين مقاله همچنين معتقد است كه اين نسل جديد مسلمان، به خوبى مي توانند پل ارتباطى بين دين اسلام و هزاره جديد باشند.

بنيادگرايى در فرهنگ اخير امريكاى جنوبى
نوشته سام هيل


Fundamentalism in Recent Southern Culture
By: Sam Hill
www.findarticles.com

اين مقاله كه به قلم يكى از رهبران مذهبى اديان امريكاى جنوبى نوشته شده و در سايت اينترنتى Find Articlesارائه گرديده است، به بررسى ريشه هاى مشترك بين اشكال فرهنگى و مذهبى در جنوب قاره امريكا مي پردازد.
نويسنده در اين مقاله، چنين بيان كرده كه بنياد گرايى اخير، كه از سال 1970 در امريكاى جنوبى آغاز شده است، سنت ها را تغيير داده و نوعى چالش در فرهنگ جنوبى پديد آورده است، به گونه اى كه از قوانين حقوق بشر نيز تأثير گذارتر بوده است.
اين مقاله در 6 فصل نوشته شده است و به توصيف و تشريح ويژگي ها و شيوه بنيادگرايى مسيحى در امريكاى جنوبى مي پردازد و در پايان، ميزان اثرگذارى بنيادگرايى دينى را در باورهاى مردم مورد بررسى قرار مي دهد.
 

چشم انداز گفتگوى اسلامى مسيحى
نوشته: محمد السماك
آفاق الحوار الاسلامى - المسيحى


www.inna.org.uk

اين مقاله كه به قلم محمد سماك، نويسنده و يكى از صاحب نظران لبنانى در حوزه گفتگوى اسلام و مسيحيت نوشته شده است به بررسى وجود اديان مختلف در لبنان و ضرورت احترام آن ها به يكديگر پرداخته است. سماك معتقد است براى رفع اختلافات دينى و مذهبي، بايد به گفتگو پرداخت و اين گفتگو، نه تنها در مسايل دينى و مذهبي، بلكه در زمينه تبادل آرا و افكار و تجارب زندگى نيز بايد صورت گيرد، زيرا بر طرف كردن اختلافات ديني، زبانى فرهنگى و تاريخي، ضامن امنيت انسان ها خواهد بود.
در بخش ديگرى از اين مقاله، آمده است: «ما در جهانى نو و پيوسته در حال تحول زندگى مي كنيم. اگر به اعتقادات خود پاى بند باشيم و بر اين امر اصرار ورزيم، حتماً در برابر توطئه هاى دشمنان مشترك، دست بسته خواهيم بود و به يك صلح پايدار نخواهيم رسيد.»
 

مسيحيت، اسلام و عرفى شدن(1)
عليرضا شجاعي
همبستگي، 17/11/80


اين مقاله، گزارشى از پايان نامه دكتراى نويسنده در موضوع ياد شده است. نويسنده معتقد است كه گسترش و نفوذ نظريه عرفى شدن (سكولاريزاسيون) در غرب، ريشه در سه عامل اصلى دارد: نخست آن كه عرفى شدن، زمينه هاى درونى مساعدى در جوهر مسيحيت داشته است. از سوى ديگر، تجربه تلخ قرون وسطاى مسيحى به تشديدى و تسريع اين فرايند مدد رسانده است و بالاخره، تمامى جريان هاى فكرى و تحولات اجتماعي، اقتصادى و فرهنگى كه به شكل گيرى دنياى جديد انجاميده است، تعميق و نهادينه شدن اين پديده را در غرب مسيحى موجب شده است.
اما تفاوت هاى آموزه اى مسيحيت و اسلام و برداشت مختلف مسيحيان و مسلمانان از مناسبات ميان دنيا و آخرت، طبيعت و ماوراى طبيعت، انسان و خدا و عقل و ايمان، ظرفيت و استعدادهاى كاملا متفاوتى را در مواجهه با مسائل دنياى جديد، از جمله پديده تجدد و عرفى شدن، در اختيار آنان قرار داده است. تلقى پارادوكسيكال مسيحى از مناسبات ميان انسان و خدا اساساً در اسلام بى معناست و هيچ يك، رقيب ديگرى به حساب نمي آيد. انسان در اسلام، نه تنها موجودى گنهكار و شرور محسوب نمي شود: بلكه اشرف مخلوقات و جانشين خداوند در زمين است و خداوند نيز او را محبوب خويش دانسته است. بر همين اساس است كه عقل و معرفت در اسلام از شرافت ذاتى برخوردار گرديده است. همچنين نقش بارز «عقل»، «عرف» و «مصلحت» در فقه اسلامى و آمادگى بسيار بالاى آن براى انطباق با مقتضيات متغير زمانى و مكاني، ظرفيت و قدرت تطابق آن با تحولات دنياى جديد را افزايش داده است.
از سوى ديگر، نويسنده خاطر نشان مي سازد كه كپى برداري هاى بى دخل و تصرف از مدرنيته و الگوهاى توسعه غربى و همچنين ناكارآمدى جامعه و حكومتى كه به اسم اسلام برپا گرديده است، مي تواند از جمله مهم ترين عوامل عرفى شدن مسلمانان در آينده باشد. به علاوه، علل ديگرى چون قرائت پذيري هاى خود معيار از اسلام، فرقه گرايي هاى متعصبانه و سلفي گري هاى متحجرانه نيز به عنوان اسباب و شرايط انحصارى عرفى شدن اسلام مطرح است.
 

جامعه شناسى ديني
طليعه خادميان


جامعه شناسى دينى به مثابه رشته اى مستقل و بسيط، تحليلگر باورها و ارزشهاى اخلاقى مذاهب جهان است و در واقع به ديربازترين انديشه هاى بشر و چالشهاى روحى او مي پردازد. هدف اصلى پژوهشهاى جامعه شناسى ديني، بررسى سير تكاملى اديان، تحليل و تفسير رشد مذاهب و نقش آنها در روند حوادث اجتماعى است. در كتاب حاضر، حوزه هاى گوناگون جامعه شناسى دينى به تفصيل بررسى شده و در اختيار خوانندگان قرار گرفته است. اين حوزه ها عبارت اند از:
الف) دين و خانواده: باورها و مناسك و اعمال دينى و ارزشهاى اخلاقى از عوامل مهم ارتباطات خانوادگى هستند و در حراست از كيان خانواده نقش بسزايى دارند; متقابلا خانواده نيز حافظ باورهاى دينى و يكى از محملهاى انتقال رفتارهاى دينى به نسلهاى بعد بوده است.
ب) دين و قوميت: پژوهشهاى جامعه شناسان با علم به اين نكته كه اكثر اديان جهان خود را متعلق به قوم يا نژاد خاصى نمي دانند، بر محور اين پرسش استوار است كه «آيا اساساً رابطه اى بين دين معين و قوميت يا مليت واحدى مي توان برقرار كرد يا خير؟». براى مثال يهوديت دينى است كه تقريباً تمامى پيروان آن از قوم يهود هستند; با كليساى ارتدكس در امريكا بيشتر به يوناني ها و روس ها و صرب هاى مهاجر تعلق دارد; يا مذهب كاتوليك در لهستان بيشتر قدرت خود را مديون وابستگي اش با مليت لهستانى مي داند و در دوره تسلط شوروى بر لهستان، اعتقاد به مذهب كاتوليك، نشانگر آن بود كه لهستاني ها از فاتحين روسي، جدا و مستقل هستند.
پ) دين و دولت: مطالعه در مورد رابطه دين و دولت يكى از كانونهاى تحقيق جامعه شناسى دينى را تشكيل مي دهد. براى مثال بررسى اين موضوع كه چه رابطه اى بين مذاهب، فرقه ها و گروههاى دينى يا پشتيبانى از احزاب سياسى خاص يا كانديداى خاص وجود دارد. در غرب، همواره منازعه ميان دولت و كليسا بخش پابرجايى از زندگى اجتماعى و سياسى است، از مسائل جزئى مانند انتقال خون و كنترل مواليد گرفته تا مشروعيت حكومتها و دولتها. رابطه دين و دولت از ابعاد و جهات مختلفى قابل بررسى است كه برخى از وجوه آن در فصل مستقلى در اين كتاب مورد بررسى قرار گرفته است.
ت) دين و اقتصاد: شكى نيست كه باورهاى دينى بر شيوه كار و فعاليت و الگوهاى مصرف و نحوه توزيع درآمد و محدوده فعاليتهاى اقتصادى تأثير فراوانى دارد. نخستين تحليل جامعه شناختى كه در مورد تأثير انديشه و اخلاق دينى بر فعاليتهاى اقتصادى در عصر جديد صورت گرفته، كتاب ماكس و بر اخلاق پروتستانى و روح سرمايه دارى (1091) است. دكتر توسلى در اين كتاب، به شرح و تحليل مفصل كتاب و بر در همين زمينه مي پردازد و با ارائه چكيده دقيقى از آن و تحليل جامعه شناسانه وبر، مفاهيم بسيارى را در خصوص نگرش اقتصادى مذاهب روشن مي سازد.
اصول اخلاقى پروتستان، تقواى مذهبى و خداگرايانه را در جهت صرفه جويى در زندگى به كار گرفت و براى كار و كوشش احترام قائل شد; باورى كه به وضح به جمع آورى ثروت كمك مي كرد. پروتستان ها موفقيتهاى دنيوى را نشانه اى از الطاف الهى مي دانند و تأكيد فراوانى بر مسئوليت افراد دارند. از اين روست كه پژوهشگران شالوده معنوى تكوين و رشد جامعه سرمايه دارى صنعتى را در اخلاق پروتستانى جستجو كرده اند.
ث) رابطه علم و دين: تلاش براى هماهنگ كردن انديشه علمى و عقايد دينى از يك سو نوگرايان دينى و از سوى ديگر كليساهاى عمده را از اوايل قرن بيستم فراگرفت. علاوه بر سازش ميان عقايد دينى با اكتشافات علمي، ارباب اديان سعى در تغيير دادن شيوه زندگى و اصلاح خود طبق پيشرفتهاى جديد علمى را داشته اند تا حتى الامكان هرگونه تعارضى را در ميان علم و دين نفى كنند.
ج) دين و اصلاحات اجتماعي: سنت گراها و محافظه كاران ديني، ساختار اصلى جامعه دينى و آنچه را كه عليه سنت نباشد، اساساً سالم مي دانند و معتقدند كه اصلاحات فقط به صورت بسيار محدود و پذيرفتنى است. ولى در مقابل، راديكالها طرفدار دگرگونى عميق و جدى هستند. هر دو گروه در تأييد ادعاهاى خود به آيات و احاديث و اولياى مذهبى متوسل مي شوند; اينها دو قطب مخالف هستند و تفسير مذهب را در انحصار خود مي دانند. در اين خصوص مثالهاى جالبى نيز در كتاب طرح شده است.
چ) رقابت مذهبي: تعدد مذاهب و گرايشهاى مختلف در داخل هر دين، موجب رقابت و بحث و جدل و گاه حتى درگيريهاى سياسى و جنگ مي گردد (مانند كاتوليك ها و پروتستان هاى ايرلند شمالى يا فرق مذهبى در هند). در حالى كه بسيارى از اين برخوردها و جنگها، ارتباطى با آموزه هاى مذهبى ندارد. جامعه شناسان كوشيده اند با بررسى اين رويدادها در حوزه جامعه شناسى ديني، به علل و عوامل آنها پى ببرند.
ح) نهضت تقريب مذاهب: مذهب جهاني، به دنبال راه حلى براى متحد شدن فرقه ها و گروهها و حل اختلافات ميان آنهاست. مثلا در 1982 سه گروه لوترى با يكديگر متحد شدند; و كنفرانس «وحدت كليسا» به دنبال راه حلى براى متحد شدن گروههاى پروتستان است.
خ) دين عاميانه و بنياد گرايى ديني: در قلمرو جامعه شناسى ديني، پژوهشهاى فراوانى صورت گرفته است تا اهميت چيزى را كه «دين عوام» خوانده مي شود، آشكار كند. دين عوامانه شامل اعتقادات نامنظم و غير رسمى است كه در ميان توده مردم رايج است. دين عوام از اختلاط باورهاى عوام و آداب محلى يا «سنت كوچك» به وجود مي آيد. جزئيات قلمرو تفكر دين عامه در شرح مبسوط پژوهشهاى جامعه شناسان در اين كتاب انعكاس يافته است.
بنيادگرايى دينى از جهاتى كاملا با دين عاميانه در تقابل است زيرا به هيچ عنوان با امورى چون سعد و نحس ستارگان يا بخت و اقبال، سحر و جادو ديگر خرافات عاميانه توافقى ندارد ولى از جهت مقاومت در مقابل فرهنگ جديد با دين عاميانه مشابهت هايى دارد.
پژوهشهاى جامعه شناسان در زمينه بنيادگرايى مذهبى با جنبشهاى بنيادگرايان در سراسر جهان مرتبط است. خيزش آشكار بنيادگرايى در جهان اسلام و در بين يهوديان انگيزه اين مطالعات را تقويت كرده است.
در بخش دوم كتاب، مؤلف به آثار پايه اى و پيشگام در جامعه شناسى دينى مي پردازد و با تكيه و تأكيد بسزايى بر دو اثر بسيار مهم شكلهاى ابتدايى زندگى دينى اميل دوركيم و اخلاق پروتستانى و روح سرمايه دارى ماكس وبر، بن مايه هاى جامعه شناسى دين را مي شكافد. وى با ارائه خلاصه هاى تحليلى از مضمون اين دو كتاب، خواننده فارسى زبان را به اين دو سرچشمه بسيار مهم جامعه شناسى رهنمون مي شود.
تقسيم جهان به دو قلمرو قدسى و غير قدسى آشكارترين وجه مشترك همه اديان جهان است كه البته تمايز اين دو امر به نسبت هر دينى متفاوت است.
كتاب در فصل «شالوده هاى تفكر ديني» (ص223 به بعد) به بحث جالبى مي پردازد و برپايه كتاب پيشگفته دوركيم، به عنصر جادو با رويكردى جامعه شناسانه نزديك مي شود. جادو نيز مانند مذهب داراى اسطوره ها و عقايد جزمى است كه فقط ابتدايي تر است. در اديان ابتدايي، بنا به تحقيقات دوركيم، جادو را به سختى مي توان از مذهب تميز داد.
در معرفى كتاب و بر نيز، علاوه بر آنچه او در تشريح چگونگى شكل گرفتن سرمايه دارى بر پايه اخلاقيات پروتستانى مي گويد با طرح اعتقادات وى به ويژه در نقش عميق كالونيسم در پيشبرد روح سرمايه دارى غرب، دكتر توسلى به جنبه مطالعه تطبيقى اديان از سوى وبر نيز اشاره داشته و بر آن تأكيد كرده است.
بخش سوم كتاب، با طرح مباحثى درباره جامعه شناسى و اسلام به مطالبى پرداخته كه تا به حال كمتر عنوان شده است. رابطه دين و دولت در اسلام، بخصوص در شرايط تاريخى ايران، مبحثى است كه درك روشنى از بسيارى از مسائل امروز جامعه ايرانى به خواننده مي بخشد. نويسنده در شرح جامعه شناسانه شرق شناسى و نگاه غربيان به شرق و بويژه به مسلمانان، ريشه هاى رفتار امروزى غرب را با جهان اسلام و كشورهاى شرقى باز مي نمايد و بويژه در اين رهگذر به نقد مفهوم اسلام و سرمايه دارى مي پردازد. گفتنى است كه در اين مبحث، بغير از نظريات وبر در خصوص مغايرت اسلام با روحيه سرمايه دارى عقلاني، به آراى ديگر متفكران نيز در اين زمينه پرداخته شده است.
فصل سيزدهم كتاب به بررسى همه جانبه وضع مسلمانان در قفقاز و سرزمينهاى ماوراى قفقاز يعنى در بين حوزه جنوبى سلسله جبال قفقاز از يك سو و مرزهاى تركيه و ايران از سوى ديگر و بين سه جمهورى گرجستان، ارمنستان و آذربايجان مي پردازد. تحليل اين بخش از جمعيت، مساحت، وضع دموگرافى قوميتها و مذاهب نواحى ياد شده، تصوير دقيقى را به دست داده است.
فصل چهاردهم و پاياني، در بردارنده گفتگوى حسن يوسفى اشكورى با مؤلف كتاب در خصوص نقد و بررسى جنبش اسلامى معاصر است. در اين رهگذر سير تكوينى مفاهيمى چون جنبش نوگرايى اسلامي، جنبش بيدارى اسلامى و احياگرى اسلامى نيز بررسى شده است.

پىنوشت:
1- بازتاب انديشه در مطبوعات روز ايران ش23، بهمن 80.


منبع : دبیرخانه دین پژوهان کشور
 نظرات کاربران 
نام و نام خانوادگی لطفا نظرتان رو درباره این مطلب وارد نمایید*
پست الکترونیکی
لطفا عبارت بالا را وارد نمایید(سیستم نسبت به کوچک یا بزرگ بودن حساس نمی باشد)

نشاني: قم، خیابان شهید فاطمی (دورشهر) بین کوچه 21 و 23 پلاک 317
تلفن: 37732049 ـ 025 -- 37835397-025
پست الکترونيک : info@dinpajoohan.com
نقل مطلب با ذکر منبع آزاد است
کلیه حقوق مادی و معنوی این سایت متعلق به دبیرخانه دین پژوهان کشور می باشد