العربی   اردو   English   فارسی درباره ما     تماس با ما     اعضای موسسه
پنجشنبه 29 تير 1396
تلگرام  اینستاگرام  آپارات  گوگل پلاس دین پژوهان  ایمیل دین پژوهان
کد : 13546      تاریخ : 1393/11/6 10:20:37      بخش : متن خبرنامه دین پژوهان print
رهنمود ها و رويكردهاي دين پژوهي خبرنامه دين پژوهان ـ شماره 10 ـ مهر،آبان 1381
رهنمود ها و رويكردهاي دين پژوهي

 

به مناسبت نزديك شدن چهارمين مراسم تجليل از پژوهشگران برتر حوزه دين توسط دبيرخانه دين پژوهان كشور مصاحبه زير با جناب آقاي محمدجواد صاحبي صورت گرفته است كه خلاصه آن تقديم مي گردد.
???طرح تأسيس دبيرخانه دين پژوهان كشور براي نخستين بار به چه منظور و توسط چه نهادي مطرح شد؟
پس از انقلاب، به دليل شرايط ويژه كشور و وجود برخي از اولويت ها و ضرورت ها، توجه عمده پژوهشگران معطوف به تأمين نيازهاي ناشي از شرايط ويژه انقلاب و جنگ و بود و طبيعي است كه پژوهش در ابعاد گوناگون آن تحت الشعاع مسائل ديگر قرار داشت.پس از پايان جنگ و عادي شدن اوضاع و بازنگري در نيازها و اولويت ها، تحول در عرصه هاي مختلف نيز اجتناب ناپذير مي نمود، به خصوص در زمينه پژوهش هاي ديني كه در شرايط جديد در قالب نهادهاي سنتي و مدني شكل تازه اي به خود گرفته بود، و از نابساماني، موازي كاري، ناهماهنگي و عدم تناسب با مقتضيات زمان رنج مي برد، از اين رو نخستين كنگره دين پژوهان به پيشنهاد اداره كل فرهنگ و ارشاد اسلامي قم و با حمايت وزارتخانه متبوع با حضور انديشمندان و پژوهشگران حوزه و دانشگاه در آذرماه 1377 برگزار گرديد و در آن موانع، مشكلات، آسيب ها و بايسته هاي پژوهش ديني مورد بحث و بررسي و تبادل نظر قرار گرفت. رهيافت هاي اين كنگره، ضرورت هماهنگي، بهينه كردن اطلاع رساني، پشتيباني از دين پژوهي و مشكلات فراروي آن

محمد جواد صاحبي
دبير شوراي برنامه ريزي دين پژوهان كشور

مراكز دين پژوهي و دين پژوهان را آشكار ساخت. از اين رو وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، به منظور ژرفايي و گسترش فرهنگ ديني، طرح تشكيل دبيرخانه دين پژوهان كشور را در دستور كار خود قرار داد و متعاقب آن دبير و شورايي مركب از مسؤولان نهادهاي پژوهشي و پژوهشگران ديني از سوي وزير به عنوان شوراي برنامه ريزي دين پژوهان كشور منصوب و در سال 1378 دبيرخانه كار خود را رسماً آغاز كرد.

زمينه هاي فعاليت اين دبيرخانه چگونه تعريف شد؟

دبيرخانه از بدو تأسيس اهداف ذيل را در دستور كار خود قرار داد:
_ اطلاع رساني به محققان و مراكز دين پژوهي جهت تعميق، شناسايي اولويت ها و نيازهاي پژوهشي ديني
_ زمينه سازي جهت ايجاد هماهنگي ميان مراكز پژوهشي و پژوهشگران ديني
_ يافتن راه كارهاي قانوني براي حمايت از محققان و مراكز دين پژوهي
_ برنامه ريزي براي تأسيس مراكز و پايگاه هاي اطلاع رساني تخصصي ديني

حوزه دين پژوهي ايران را در مقايسه با دنياي غرب چگونه ارزيابي مي كنيد؟

اين يك حقيقت است كه پژوهش هاي ديني بايد بر اصول علمي استوار باشد و به دور از جنبه هاي احساسي و تبليغي انجام گيرد. اين گونه پژوهش در كشور ما هنوز بسيار نحيف است و ديد علمي و نگرش محققانه اصيل در اين مقوله كمرنگ است. چنان كه فرهنگ سنتي هنوز بر بسياري از مراكز پژوهشي كشور ما حاكم است و پژوهش هاي ميداني هنوز نتوانسته راهي باز كند و از پژوهش هاي كتابخانه اي فراتر نرفته ايم. با چنين ضعف هايي است كه صراحتاً مي توانيم بگوييم كه در حوزه دين پژوهي نيم قرن از دنياي غرب عقب هستيم. البته متدهاي پژوهش، به تازگي مورد توجه قرار گرفته و اخيراً شاهد رشد و توسعه و ارتقاء در اين حوزه هستيم، نسلي از پژوهشگران ديني، تربيت شده اند كه با آشنايي و آگاهي از دانش جديد، و روش هاي علمي و نيازهاي زمان وارد اين عرصه گرديده اند، كه مسلماً اين موج نو نيز اگر درست هدايت و مديريت نشود آسيب پذير و به بيراهه كشانده شوند.

موانع و مشكلات دين پژوهي در كشور چيست؟

محققان و مؤلفان ما كه صاحب نگرش علمي و ديني هستند با مشكلات جدي روبرو مي باشند. سرمايه گذاري در مورد چاپ كتاب هاي علمي و ديني با توجه به اينكه مخاطبان اين گونه كتاب ها قشري خاص هستند بسيار كم است. حق تأليف مؤلفان اين كتاب هانيز نسبت به ديگر كتب بسيار اندك و شانس چاپ آثارشان كم است. متأسفانه هنوز در ميان بسياري از ناشران كشور چاپ كتاب هاي طلسم و طالع بيني و خرافه انگاري با استقبال بيشتري روبرو مي شود تا يك كتاب پژوهشي كه در پي شكافتن و بازشناسي حقيقت ها و باورهاست. و چنين فضاي حاكمي مؤلفان را به سوي كارهاي بازاري و عامه پسند مي كشاند كه اين يك خطر بسيار بسيار بزرگ است و رفع اين معضلات نيازمند عزم جدي است.
از طرف ديگر امروز انگيزه هاي معنوي به خصوص در سطوح عالي و مديران علمي و فكري كاهش يافته و همه چيز با معيار مادي سنجيده مي شود و اين افول انگيزه هاي معنوي در كسب و توليد علم در حوزه ها و دانشگاها بسيار ملموس است به گونه اي كه طبق آمار موجود از هر 5 نفر عضو هيأت علمي دانشگاه ها فقط يك نفر به تحقيق و پژوهش مي پردازد و از اين پژوهش ها تعداد بسيار كمي داراي موضوعات ابتكاري مي باشد و اين براي جامعه ما باور سوز است و يك زنگ خطر براي جامعه علمي و به ويژه ديني است.
آفت مهم ديگر سياست زدگي است و متأسفانه امروز از دريچه منافع حزبي و سياسي و جناحي به مسائل ديني نگريسته و تحليل مي شود و سياست زدگي بر جامعه ديني سايه انداخته و بسياري از سياستمداران و سياست زدگان با شگردهايي كه دارند بر جامعه ديني و علمي تأثير مي گذارند و كارهاي بسيار سستي را به نام دين منتشر مي كنند. در صورتي كه علماي سابق به اينگونه آسيب ها توجه داشتند و جلوي آن را مي گرفتند در حالي كه امروزه كمتر عالمي را مي بينم كه مانند شهيد مطهري شهيد بهشتي و علامه طباطبايي داراي ژرفايي و تأثير گذاري باشد.
مشكل بزرگتر جامعه علمي و ديني ما نقد گريزي است. برخي از مدعيان دين مداري از پرستش، چالش و نقد مي ترسند و نظرهاي مخالف خود را بر نمي تابند و در برابر آنها با عصبانيت و بي حوصلگي و خشونت به موضع گيري مي پردازند و همين فقدان سعه صدر مديران ديني از موانع بزرگ دين پژوهي است.

آيا پژوهش هاي ديني در ايران مطابق با نيازها و ضرورت هاي واقعي جامعه است؟

مسلماً نه! البته اين بدان معنا نيست كه كاري صورت نمي گيرد. انصاف اين است كه ده ها و صدها مؤسسه پژوهشي در حوزه دين فعال هستند و هر كدام تلاش مي كنند پرسش ها و چالش هايي را پوشش دهند، اكنون در بخش فقه و حقوق، فلسفه و كلام، پژوهش هاي حديثي و قرآني و تاريخ و سيره، كارهاي بزرگ و مفيدي انجام مي شود، اما نظر به گستردگي شبكه ارتباطات جهاني، اين تلاش ها پاسخگوي پرسش ها، شبهات و چالش هاي معاصر نيست; بايد برنامه ريزي دقيق تر، ونظم و مديريت بهتر و اطلاعات بيشتر و به روزتري را همگي پذيرا باشيم. ما هم از جهت داخلي به جهت وجود حكومت ديني و نهادهاي تشكيل دهنده آن و هم به جهت حضور نسلي پرنشاط و پرسشگر و هم به جهت هجوم گسترده و بي امان مخالفان و منتقدان و معاندان و مطالبات حق جويان، بايد پيوند و ارتباط خود را با دست آوردهاي دين پژوهشي دنياي غرب و عرب بيشتر كنيم. و البته به اقتباس بسنده نكنيم و به توليد آثار عميق و مفيد و راه گشا بپردازيم.

بسياري از محققين معتقدند نوانديشي ديني و احياي تفكر ديني در شرايط كنوني يك ضرورت است، در اين زمينه چه كارهايي انجام شده است؟

اين مطلب تازه اي نيست، ما هميشه براي ايجاد شادابي و طراوت و همگام كردن معرفت ديني با مقتضيات زمان، نياز به بازخواني متون و نصوص ديني و برداشت ها و فهم جديدي از اسلام داريم. دعوي جاودانگي و جهاني بودن اين دين را بايد با ارائه درست و دقيق و تفسيرهاي مناسب از آن اثبات كرد. اكنون در جهان عرب اين نگرش رو به گسترش و ژرفايي دارد. كتاب هايي كه در زمينه هاي گوناگون منتشر مي شود حاكي از اين نوانديشي است. دانشمندان ديني ما در گذشته به ويژه در اين نيم قرن اخير، در تماسي نزديك با روشنفكران و فرهيختگان جامعه ابتكار عمل را در دست مي گرفتند و گروه هاي مخالف و معاند را با دليل و برهان، منفعل و به حاشيه مي راندند. اما متأسفانه اكنون عرصه قدرت و سياست، مجال ژرفايي و خلاقيت علمي و عملي را از نخبگان ديني گرفته است و به همين جهت برخي منفعلانه در پي حوادث جزئي مصالح كلي را به مسلخ مي كشند.
???نسل جديد پرسش هاي زيادي در حوزه دين دارند كه بي پاسخ مانده است، دبيرخانه دين پژوهان در اين زمينه چه فعاليتي انجام داده است؟
معمولاً دبيرخانه يك تشكيلات ستادي است، لذا براي تحقق اهداف مورد نظر رأساً به توليد اقدام نمي كند و بيشتر در زمينه سازي و ايجاد بستر مناسب براي پاسخ به نيازهاي اين عصر و نسل كوشش مي كند. كارهاي توليدي دبير خانه هم بيشتر جنبه اطلاع رساني دارد. ما تلاش مي كنيم كه پرسش ها، چالش ها، واقعيت ها، ضرورت ها و اولويت ها را از طريق نشست ها، همايش ها، و خبرنامه و ساير منشورات به پژوهشگران حوزه دين منتقل كنيم و به نظر مي رسد در اين زمينه چندان بي توفيق نبوده ايم، براي اينكه در پي انعكاس واقعيت ها به متوليان امور و متصديان مراكز دين پژوهي و پژوهشگران مستعد، ما شاهد تغيير رويكردها و تأسيس مراكز جديدي براي پاسخ به پرسش ها و چالش ها موجود هستيم. قدرداني و تشويق و تجليل و حمايت دبيرخانه از پژوهش هاي مفيد و روزآمد نيز گام ديگري در ترغيب محققان علوم ديني به سوي پركردن خلأهاي فكري و پاسخگويي به پرسش هاي نوين بوده است.

در حال حاضر اولويت هاي پژوهشي ديني در كشور چيست؟

تشخيص نيازها و اولويت ها، تنها بابه كار بستن متدهاي علمي ميسر است. ما مي بايست از پژوهش هاي ميداني در اين زمينه بهره مند شويم، گرچه پژوهش هاي برون ديني كه از مراكز و استان هاي مختلف به دبيرخانه ارسال مي شود، تا حدود زيادي به اين مهم كمك مي كند ولي بي ترديد اين مقدار كافي نيست و بايست برنامه ريزي علمي دقيق تري طراحي شود كه البته مستلزم حمايت متوليان امور ديني و مديران و مقامات بلند پايه نظام اسلامي است، ولي اجمالاً تحقيقات به عمل آمده نشانگر آن است، كه برخي از پرسش ها، بازتاب رفتارهاي نامناسب گروهي از مدعيان است كه با نام دين، سليقه ها و منش هاي خود را بر جامعه تحميل مي كنند و چهره خشن و ناخوشايندي از اسلام براي نسل امروز به تصوير مي كشند. شماري از پرسش ها نيز عكس العمل نابهنجاري هاي جامعه و ناكارآمدي برخي از نهادهاي رسمي است و البته آنچه كه افراد و طيف هاي فكري و فرهنگي بيگانه از طريق شبكه جهاني ارتباطات در اشكال گوناگون پراكنده مي سازند در اين زمينه بي تأثير نيست. لذا پرسش هاي برآمده از اين نابهنجاري ها و بدرفتاري ها و ناكارآمدي ها، پاسخ علمي و برداشتن گام هاي جدي در اصلاح عمل اجتماعي مي طلبد. اما شماري از پرسش ها نتيجه تحولات دنياي مدرن، و ورود فرهنگ هاي بيگانه و يا زاييده كنجكاوي هاي ذهن بشر است و نياز به پاسخ علمي و تخصصي دارد. پاسخ اين پرسش ها هم برخي به تبيين اين موضوع برمي گردد كه اولاً ميان واقعيت هاي زندگي و عمل متدينان و يا متظاهران به مذهب، با حقايق نوراني اسلام، تفكيك قائل شويم. ثانياً به اين نكته تأكيد شود كه برداشت هاي افراد و جناح هاي فكري و سياسي از دين، لزوماً مساوي با گوهر دين نيست. ولي به هر حال آنچه كه به عنوان ناكارآمدي دين و يا تضاد و ناهمسازگاري آن با علم و عقل و نيازهاي فردي و اجتماعي بشر مطرح مي گردد بايد مورد بررسي قرارگيرد و بدآنها پاسخ مستدل و علمي و روشمند داد.
وجود خرافات و برگ و سازها و پيرايه هايي كه به اسلام بسته شده است، پرسش هاي بسياري را نيز افزوده است كه تحقيق و جست و جو براي آشكار كردن جوهر اسلام و حقيقت دين و ارائه معارف ديني در شكل و زبان و ادبياتي متناسب را در اولويت قرار داده است. همسازگري اسلام با مقتضيات عصر، و الزامات دنياي جديد، بويژه در عرصه مسائل حقوقي از موضوعات بسيار مهمي است كه شايسته است مراكز و مؤسسات دين پژوهي به طور جدي بدان بپردازند.

نتايج به دست آمده از كنگره سالانه دين پژوهان را در طي سال هاي برگزار شده بررسي كنيد؟

ما پس از انجام هر كنگره و نشست علمي از طريق برگه هاي نظرسنجي و مكاتبه، به دريافت اظهار نظرهاي مخاطبان و صاحب نظران حوزه دين پژوهي در خصوص كنگره هاي برگزار شده مي پردازيم. اين ارزيابي ها و نظرسنجي ها نشان مي دهد نتايج به دست آمده از كنگره هاي گذشته تا حد زيادي مؤثر و مثبت بوده است. ضمن اينكه اگر شما عناوين همايش هايي كه دبيرخانه دين پژوهان، در اين چند دوره برگزار كرده است را ببينيد، خود اين عناوين گويا و پاسخگوي پرسش شماست. كنگره نخست با عنوان موانع، كاستي ها و بايسته هاي دين پژوهي تشكيل شد و براي نخستين بار، برخي دين پژوهان معروف و فعال كشور فرصت يافتند تا فهرستي از موانع و مشكلات و بايسته هاي عرصه دين پژوهي را فهرست نمايند. حضرات حجج اسلام و آيات عظام جوادي آملي، كاظم مديرشانه چي، و استاداني چون مصطفي ملكيان، دكتر احمد احمدي، دكتر مهدي گلشني، دكتر مهدي محسنيان راد، و عطاءالله مهاجراني و احمد مسجد جامعي از شمار افرادي بودند كه در اين همايش سخنراني كردند. و موضوعاتي چون اطلاع رساني به مراكز پژوهشي، حوزه هاي علميه و پژوهش هاي ديني، دشواري هاي دين پژوهي، سرعت بخشيدن به پاسخ هاي شبهات ديني، اهميت و فضيلت پژوهش ديني، سياست هاي دولت در حوزه دين پژوهي، مشكلات و موانع و بايسته هاي دين پژوهي را مورد بررسي و تحليل قرار دادند.
در دومين كنگره، نيز گروهي از محققان، موضوعاتي چون; دين پژوهي و اقتضائات نوين، طبقه بندي شبهات ديني، آسيب شناسي دين پژوهي معاصر، ايمان و دين شناسي تاريخي، نوانديشي ديني معاصر و رسالت حوزه، متدلوژي تحقيقات در علوم ديني، اينترنت و نيازهاي نوين، را مورد بحث قرار دادند.
در سومين كنگره كه موضوع آن «مناسبات دين و فرهنگ در جامعه ايران» بود، مقالات بسياري از سراسر كشور به دبيرخانه رسيد، كه گزيده اي از آنها در دو جلد و در هزار صفحه منتشر گرديد. البته تنوع موضوعات در همايش ياد شده گسترده و بعضاً حاوي نكات بديع بود.
كنگره امسال نيز با «جهاني شدن و دين; فرصت ها و چالش ها» انشاءالله در بهمن ماه برگزار مي گردد، تأثير مهمترين رويداد قرن بر معرفت ديني و زندگي و عمل مسلمانان بي ترديد حائز اهميت خواهد بود. به ويژه آن كه دو مسأله جهاني شدن و جهاني سازي با همه تفاوت هايي كه دارند، چه بر عنوان پروژه جهان سرمايه داري و چه به عنوان فرايند گسترش مدرنيسم و شبكه ارتباطاتي، به هر حال چالش هاي بزرگي را پيش روي متدينان و دين پژوهان قرار داده اند.

طرح هاي در دست اجراي دبيرخانه را معرفي كنيد؟

برنامه در دست اقدام دبيرخانه در حال حاضر شامل موارد زير مي باشد:
_ برگزاري چهارمين كنگره دين پژوهان با عنوان «جهاني شدن و دين; فرصت ها و چالش ها».
_ برگزاري چهارمين مراسم تجليل از پژوهشگران برتر حوزه دين و انتخاب پژوهش ديني برگزيده سال.
_ ادامه انتشار خبرنامه دين پژوهان.
_ برگزاري نشست هاي علمي تخصصي در استان هاي قم، خراسان شيراز و اصفهان.
_ انتشار مجموعه مقالات و سخنراني هاي نشست ها و كنگره هاي دبيرخانه.
_ حمايت از پژوهش هاي ديني كاربردي.
_ زمينه سازي جهت حضور فعال محققان ديني در عرصه هاي مورد نياز كشور.
_ راه اندازي بانك اطلاعات پژوهشگران فعال حوزه دين پژوهي كشور.

در پايان آمار مختصري از تعداد مراكز پژوهشي و محققيني كه زير نظر دبيرخانه فعاليت مي كنند و همينطور پژوهش هاي انجام شده مرقوم فرماييد.

ما يك نهاد برنامه ريز در حد امكانات و اختيارات محدود هستيم و در توليد پژوهش هاي علمي و ديني مسؤوليتي نداريم. مگر اينكه به اطلاع رساني و زمينه سازي براي رشد و ارتقاء پژوهش ديني كمك كند، اما مجموعه مقالاتي كه به مناسبت كنگره سفارش داده مي شود و يا پژوهش هايي كه به عنوان شركت در مراسم «تجليل از پژوهشگران حوزه دين» به اين دبيرخانه ارسال مي گردد، رقم بسيار قابل توجهي است. البته ما با اغلب مراكز دين پژوهي داخل و جمع كثيري از محققان ديني ارتباط نزديك داريم و تلاش مي كنيم كه با آگاهي هايي كه از استعدادهاي گوناگون به دست مي آوريم، پژوهشگران و مراكز پژوهشي را با هم پيوند دهيم. حضور گسترده محققان و انديشوران ديني، در برنامه ها و همايش هاي پياپي اين دبيرخانه، خود مؤيد اين مدعاست، چنانكه در سال جاري پيرو فراخوان دبيرخانه دين پژوهان، حدود 250 اثر پژوهشي دريافت شده است كه امسال نسبت به سال گذشته تقريباً از 50 درصد رشد كمًّي برخوردار بوده است. از تعداد ياد شده 180 اثر به مرحله دوم داوري راه يافته كه اين حكايت از رشد كيفي چشمگيري نسبت به سال هاي پيشين دارد.
_ از تعداد ياد شده 35 اثر يعني حدود 15 درصد در رشته «فلسفه و كلام» و همين تعداد در رشته «فقه و حقوق» مي باشد كه نشان از رويكرد پژوهشگران حوزه دين به موضوعات ياد شده دارد.
_ «رشته علوم قرآني و تفسير» با 25 اثر در مرتبه بعدي و رشته هاي «عرفان و اخلاق» «تاريخ اسلام» و «جامعه شناسي ديني» هر كدام با 17 اثر در مرتبه سوم قرار گرفته اند.
_ موضوعاتي چون «اقتصاد اسلامي»، «دين و سياست»، «حديث شناسي» و «دين و روان» هر كدام با 7 اثر در مرتبه بعد، و در مرحله پاياني «ادبيات ديني» با 2 اثر كمترين اقبال را حائز گرديده اند.
برخي از اين آثار ميان رشته اي و يا با گرايش فرهنگي _ اجتماعي، نگاشته شده است كه به بخش پژوهش هاي فرهنگي ارسال شده است.


منبع : دبیرخانه دین پژوهان کشور
 نظرات کاربران 
نام و نام خانوادگی لطفا نظرتان رو درباره این مطلب وارد نمایید*
پست الکترونیکی
لطفا عبارت بالا را وارد نمایید(سیستم نسبت به کوچک یا بزرگ بودن حساس نمی باشد)

تازه ترین مطالب
نشاني: قم، خیابان شهید فاطمی (دورشهر) بین کوچه 21 و 23 پلاک 317
تلفن: 37732049 ـ 025 -- 37835397-025
پست الکترونيک : info@dinpajoohan.com
نقل مطلب با ذکر منبع آزاد است
کلیه حقوق مادی و معنوی این سایت متعلق به دبیرخانه دین پژوهان کشور می باشد