العربی   اردو   English   فارسی درباره ما     تماس با ما     اعضای موسسه
شنبه 6 خرداد 1396
تلگرام  اینستاگرام  آپارات  گوگل پلاس دین پژوهان  ایمیل دین پژوهان
کد : 13553      تاریخ : 1393/11/6 10:59:56      بخش : متن خبرنامه دین پژوهان print
رهنمودها و رويكردهاي دين پژوهي خبرنامه دين پژوهان ـ شماره 11 ـ آذر، دى 1381
رهنمودها و رويكردهاي دين پژوهي

 

بسط دين ورزي جامعه  از طريق دين پژوهي [1]

متن سخنان وزير فرهنگ و ارشاد اسلامي در جمع دين پژوهان كشور

بي گمان نهاد دين پژوهي كه امروز چهارمين دوره آن را برگزار مي كنيم از اين حيث بسيار موثر و ارزشمند بوده است و در كنار تلاش پر ارزش پژوهشكده حوزه و دانشگاه قرار گرفته است. گزارش داوران محترم هم حاكي از پيشرفت كيفي آثار كنگره در سال جاري است. به عنوان مثال از ميان 50 اثر قرآني رسيده به كنگره انتخاب 3 اثر از ميان 10 اثر برجسته كار بسيار سختي بوده است كه سهم موثر بانوان دين پژوه در اين زمينه چشمگير است. لازم است بررسي و گزارش اين پژوهش ها در دستور كار كنگره دين پژوهان قرار گيرد.
به خاطر دارم كه در نشست اول دين پژوهان، درباره سياست گزاري فرهنگي در عرصه دين پژوهي سخن گفتم و در آنجا از دو نوع نگاه دين پژوهي ياد كردم، نگاهي كه به قصد كشف حقايق ديني، دست به پژوهش مي زند و نگاهي كه در صدد تحقق دستورات و تعاليم ديني در عرصه هاي گوناگون جامعه است.
در نشست دوم نيز همين موضوع را از زاويه اي ديگر طرح كردم و دين را به مثابه يك نهاد اجتماعي و به عنوان عرصه اي كه سياست گزاري دولت و حكومت ديني بايد به آن معطوف باشد، قلمداد كردم. در آن نشست از شيوه هايي سخن گفتم كه بايد، سياست گزار براي اين حضور دين و گسترش روح ديني در مناسبات مختلف اجتماعي، به كار گيرد.
در نشست سوم، ويژگي هاي پژوهش ديني و مؤسسات پژوهشي ديني در شرايط جديد، با عنايت به تحولات اجتماعي و فرهنگي مورد بحث قرار گرفت .
همه اين موضوعات از يك دغدغه بنيادين برخاسته اند. دغدغه اي كه هم شخصي و هم اجتماعي است. من به عنوان فردي دين دار و علاقه مند به دين و نيز به عنوان مسئول در دولت و حكومتي ديني، اين دغدغه را دارم كه چگونه مي توان دين ورزي را در جامعه افزايش داد؟ گمان مي كنم و حتي بايد بگويم يقين دارم كه اين دغدغه دغدغه اي عمومي در جامعه ماست. جامعه اي كه بنيان بسياري از موضوعات و پديده هاي آن ديني است. اخلاق آن و نظام اخلاقي آن از دين و ارزش هاي ديني نشأت گرفته است. نهادهاي مستحكم اجتماعي آن كه در طول تاريخ استمرار داشته است. نهادهاي ديني بوده اند، مناسك و مراسم آن تماما حول ارزش هاي ديني شكل گرفته اند و بسياري ديگر از عرصه هاي زيست آن نشأت گرفته از دين و ارزش هاي ديني اند. در چنين جامعه اي، استحكام بنيان هاي اجتماعي به استحكام ارزش هاي ديني در چنين جامعه اي، به معنا و يا مترادف سست شدن اخلاق و هنجارهايي اجتماعي است. لذا حتي آنها كه پيوند وثيقي با دين ندارند، به دليل علاقه به ثبات و انسجام اجتماعي، مي بايست نسبت به سرنوشت دين و ارزش هاي ديني نگران باشند.

دين، پديده اي كثير الابعاد است. وجوه گوناگوني دارد و هر وجه آن خود عرصه اي براي انديشه ورزي و عمل است. براي ما به عنوان سياست گزار فرهنگي پيوند دين و جامعه و فرهنگ كانون اصلي عمل است. از چنين منظري، پرسش اصلي ما اين است كه چگونه مي توان دين ورزي را در جامعه افزايش داد؟ و چگونه مي توان دعوت ديني كارآمدي را سامان بخشيد؟ اين پرسش مي تواند جهات تحقيقات و پژوهش هاي ديني را روشن كند. اين مرزي است كه دين پژوهي از منظر فرهنگي را از ساير حوزه هاي دين پژوهي جدا مي كند.

چنين پرسشي را نمي توان فارغ از مقتضيات و تحولات روز پاسخ داد. امروزه در جامعه جريان هاي جديد با سرعت و حجم بسيار طرح مي شوند و پرسش هايي تازه با خود به ميدان فرهنگ جامعه، وارد مي كنند. به ويژه جوانان و تحصيل كردگان در حوزه انديشه و ايمان ديني، با پرسش هايي تازه از دين مي آيند.

در دايره گسترده دين جريان هاي فراواني، پرسش هاي زيادي عرضه كرده و اساس دامنه وسيعي از پرسش هاي را در اذهان ايجاد مي نمايند.
البته بايد در همين جا بر اين نكته تأكيد كنم كه نفس اين افزايش و نفس پرسشگري، منفي نيست و من با قضاوتي منفي به آن نمي نگرم.
رشد نهادهاي جديد در جامعه و دستاوردهايي كه در طول دو دهه بعد از انقلاب اسلامي پديد آمده ما را در برابر مسائل جديدي قرار داده است.
رشد نهادهايي مثل آموزش، تحولات و گسترش تكنولوژي و تحول نظام رسانه اي همه ما را در برابر پيوند دين با آنها قرار داده است.
اين پرسش ها كاملا از دغدغه اي ديني برخاسته است. بر خلاف آنچه گاهي به اشتباه طرح مي شود، جوانان ما دين گريز نشده اند. جامعه هنوز از بنيان هاي محكم در عرصه دين برخوردار است.

اين قضاوت را بر مبناي ارزيابي شخصي بيان نمي كنم، بلكه اين قضاوت بر گرفته از پژوهش اجتماعي گسترده اي است كه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي در 28 استان كشور به انجام رسانده است. در اين پژوهش كه به دين داري پرداخته است 99 درصد جامعه خود را دين دارد و مذهبي دانسته اند. بسياري از عقايد بنيادين ديني مثل اعتقاد به روز جزا و يا تجربه و حس مذهبي در جامعه در بيش از 90 درصد جامعه رواج و تسلط دارد. البته بايد اين نكته را اضافه كنم كه شايد بر اساس برخي معيارها دين داري را در بخش هايي از جامعه ضعيف دانيم اما مهم اين است كه اعضاي جامعه خود را مذهبي مي دانند و از خود تصور فردي مذهبي دارند .

معناي اين سخن آن است كه نهاد دين، هم چنان توان و قدرت بسيار زيادي در باز آفريني و انتقال ارزش ها و معاني خود دارد. اين ارزش هاي ديني از نسلي به نسل ديگر منتقل مي شود و هم چنان كانون نگاه و عمل جامعه را تشكيل مي دهد. شايد عده اي در مقايسه با دوره هاي گذشته چنين بپندارند كه ارزش هاي ديني رو به ضعف مي رود اما تصور من بر اين است كه آنها برخي معيارهاي عرفي را مبناي تعريف دين مي گيرند. عرف تغيير مي يابد، ولي خود پنداشت جامعه تصوري ديني و فارغ از دگرگوني هاي عرفي است .

اين سخن را به مجالي ديگر موكول مي كنم تا بعدا با تفصيل بيشتري درباره آن سخن بگويم.
هدف من از طرح اين مباحث اين بود كه اولاً دين هنوز در نظام معاني و نظام ارزشي و اعتقادي ما دين و دين ورزي غلبه دارد. يا به سخن ساده تر، جامعه هنوز جامعه اي شديدا ديني است. ثانياً، اين جامعه در برخورد با مسائل جديد و نهادهاي جديد با پرسش هايي تازه مواجهه گشته است و اين پرسش ها در ذهن جوانان زنده است.
با اين دو مقدمه و با بيان اين نكته وظيفه سياست گزار فرهنگي در حكومت ديني، بسط عرصه دين ورزي است. حوزه عمل خود را مشخص كرده ام.
دين پژوهي از منظر فرهنگي مي بايد در اين چارچوب به مسائل ما پاسخ دهد. دين پژوهي در چنين فضايي روند خلاقيت و آفرينش آثار فرهنگي و هنري را نيز تعيين مي كند. يعني در اين فضا دين پژوهي روشن خواهد كرد كه ما به چه عرصه هايي چه نوع توليد فرهنگي نيازمنديم و يا محتواي اين توليدات چگونه بايد باشد.

براي روشن شدن اين بحث به دو نمونه از دستاوردهاي پژوهشي اشاره مي كنم. در سال 78 و 79 در هفته كتاب پژوهش و نظر سنجي در مورد «رفتار كتابخواني» انجام شد. اين نظر سنجي نشان مي داد كه افرادي كه به كتاب هاي ديني مطالعه مي كردند، در گروه سني ميانه قرار داشتند، يعني بيشتر از گروه سني 30 تا 40 سال بودند. حال آنكه متوسط سن در ديگر حوزه ها مثل حوزه هاي داستان و يا علوم و فنون كمتر بود .
هم چنين در يكي از سخنراني هاي دومين كنگره دين پژوهان يك نتيجه پژوهشي نشان مي داد، اكثر تحقيقات و پژوهش هاي دين براي افراد بالاتر از 40 سال جذاب بوده است. يا به تعبير دقيق تر، بيشتر اين گروه سني از تحقيقات ديني استقبال كرده اند و به مطالعه و نتايج آن ابراز علاقه كرده اند.
اين دو يافته نشان مي دهد كه جهت خلاقيت و توليد آثار ديني ما به سوي گروه ميانسالان است و اين آثار براي جوانان توليد نمي شود و يا جذابيت كافي براي اين گروه ندارد. واقعا جاي طرح اين پرسش وجود دارد كه اشكال كار در كجاست؟ آيا اشكال در اين است كه پژوهش هاي جديد در اين متون به بحث گذاشته نمي شود و يا آن كه پاسخ اين پرسش ها به شيوه هاي متناسب و مقتضي گروه سني بيان نمي شود و يا آن كه نحوه ارائه و عرضه متون و ساير آثار فرهنگي براي آنها جذاب نيست؟
هر يك از اين سؤالات كه مطرح باشند، دين پژوهي بايد به آنها توجه كند يا به عبارت ديگر دين پژوهي بايد نشان دهد كه كدام پاسخ درست و شايسته است. در مرحله بعد دين پژوهي است كه روشن كند هر پاسخ را چگونه مي توان به «سياست عملي» تبديل كرد يعني با توجه به اشكالي كه در نتيجه پژوهشي معلوم خواهد شد، راه حل متناسب را ارائه مي دهد.
البته دين پژوهي در اين سال ها رشد چشمگيري داشته است. نهادها و مؤسسات متنوعي براي آن شكل گرفته اند و حتي تحقيقات متنوع سامان يافته اند، اما اين عرصه هنوز هم نسبتاً دست نخورده است. دليل آن نيز رشد فزاينده نيازها در عرصه ديني است. در ضمن بايد به اين مسأله هم توجه داشته باشيم و حتي هشدار بدهيم كه رشد برخي امكانات را نبايد به معناي رشد پژوهش هاي ديني قلمداد كرد. گاهي دستاوردهايي مثل رشد و توسعه كامپيوتري و يا دسترسي به شبكه هاي كامپيوتري و يا توسعه نرم افزارها به خودي خود معياري براي رشد و يا فعاليت مؤسسات دين پژوهي قلمداد مي شود.

اما بايد بر اين واقيعت بديهي تأكيد كنم كه اينها همگي ابزار است و ابزارها تنها در پرتو پرسش هاي جديد و اراده اي براي پاسخگويي، كار آمد خواهند شد .
در هر حال آنچه براي دين پژوهي بسيار مهم است، پرسش هاي كلي و مسائل اصلي است كه با آن مواجه مي شود. بايد، به طرح اين پرسش ها پرداخت و از منظر آنها به انتظارات خود در دين پژوهي دست يابيم. وظيفه ما هم به عنوان اعضاي يك جامعه ديني است كه انتظارات خود را از دين پژوهي بيان كنيم و از عالمان و انديشمندان و پژوهشگران ديني بخواهيم كه در مقام انديشه ورزان اين جامعه پرسش هاي ديني ما را پاسخ دهند. وظيفه سياست گزار در اين ميان سنگين تر است.

سياست گزار بايد از يك سو، رابط بين جامعه و پژوهشگران باشد و از سوي ديگر، پژوهش ها را با هدف ترين سياست ها بيشتر مورد علاقه قرار دهد.
انتظار ديگر از دين پژوهان روشنگري محيط رسانه اي كشور به مدد تتبعات دين باورانه و معطوف به نيازهاي اقشار خاص اجتماعي نظير زنان و جوانان است. ارتباط پژوهش هاي ديني با مردم ارتباطي يك مرحله اي نيست و نيازمند واسطه هاي رسانه اي و حلقه هاي بحث و گفت و گويي است كه در محيط رسانه اي شكل مي گيرد.
طراحي موقعيت هاي گفت و گوي عميق و تأثير گذار در مباحث فرهنگي و اجتماعي ثمره ارتباط نزديك دين پژوهان و پرداختن به پژوهش هاي ديني در رسانه هاي تخصصي و نيمه تخصصي است .
اين همان نقشي است كه پيش از اين در تجربه تاريخي ارتباط دو سويه علماي دين و مردم در رسانه هاي سنتي و بر منابر شكل گرفته است.
اميدوارم اين نهاد مبارك در سال هاي آينده دستاوردهاي پر بارتري را نصيب سازد.

اهداف، دستاوردها و برنامه هاي كنگره هاي دين پژوهان گفت و گو با محمدجواد صاحبي

 

-درصدد برگزاري چهارمين كنگره دين پژوهان كشوريد. لطفاً بفرماييد در مجموع چه اهدافي را پي مي گيريد و تاكنون آيا به هدفهاي مشخصي دست يافته ايد؟

صاحبي: هدف از برگزاري نشست ها و همايش هاي علمي نخست ايجاد زمينه هم انديشي، تعامل و تضارب و تعاطي افكار در ميان پژوهشگران و فرهيختگان است. اين بخش از هدف، در مجموعه همايش هايي كه در دنيا برگزار مي شود، مشترك است. اما بخش مهمتري كه در كنگره دين پژوهان كشور مورد نظر است، اطلاع رساني به پژوهشگران علوم ديني و آشنا كردن آنها با موضوعات، پرسش ها و چالش هاي جديد است; از اين رو هر ساله، شوراي برنامه ريزي دين پژوهان كه خود از مسئولان و مديران پژوهشي اند، به بررسي موضوعات نوپيدا و مهم در عرصه دين پژوهي مي پردازند و با در نظر گرفتن اولويت ها، عنوان كنگره را تعيين مي كنند و دبيرخانه دين پژوهان كشور نيز كه در شهر مقدس قم مستقر است، آن را از طريق رسانه هاي گروهي همراه با فراخوان مقاله به آگاهي پژوهشگران و مراكز پژوهشي مي رساند.
بنابراين، اطلاع رساني، آشنا كردن محققان و حوزه هاي علوم ديني با نيازها و پرسش ها و چالش هاي دنياي مدرن و جامعه ايران و مطالبه پاسخ هاي مناسب از متوليان و متخصصان ديني در رأس اهداف ما قرار دارد.

-انتخاب عناوين كنگره ها از جمله عنوان كنگره چهارم مبتني بر چه نيازهايي است؟ آيا فقط طرح موضوع هايي مورد نظر شماست يا فكر مي كنيد نتايج كاركردي نيز بر آنها مترتب است؟

ببينيد! گردهمايي به تنهايي براي دبيرخانه دين پژوهان و شوراي برنامه ريزي آن موضوعيت نداشته است، بلكه روزآمد كردن و تعميق و گسترش پژوهش ديني همواره مورد نظر بوده، شما به عناوين نشست ها و كنگره هاي دين پژوهان بنگريد، هيچكدام در زمان انجام! تكراري و موازي نبوده اند. البته ممكن است بعدها، نهادها يا مؤسساتي موضوع را پي گرفته باشند. ما به دين پژوهي به معناي اعم كلمه، يعني آنچه براي همه مؤمنان و دينداران مي تواند در دنيا مطرح يا در انديشه و حيات ديني تأثير گذار باشد، توجه داريم و به اين مقوله، به معناي خاص يعني اسلام پژوهي نظر مي اندازيم، لذا موضوعات، گاه فراتر از مرزهاي جغرافيايي مطرح مي شوند، براي اينكه جهان امروز در يك شبكه ارتباطي گسترده قرار گرفته و به هم نزديك شده و گاه دغدغه ها و مشكلات مشترك دارند. البته جامعه ايران نيز با فرهنگ و مسائل ويژه خود همواره در اولويت قرار داشته است.

-آيا اين كنگره سال هاي بعد نيز استمرار خواهد داشت؟ و تحت چه شرايطي؟

صاحبي: علي القاعده بايد اين گونه همايش ها استمرار داشته باشند مگر اينكه ضرورت آنها از بين برود يا مشكلات و تنگناهايي ايجاد شود. ما در صدد گسترش اين كنگره ايم و از پژوهشگران نهادها و مؤسسات دين پژوهي در نگارش مقالات و برگزاري كنگره استقبال مي كنيم. شايد در آينده متناسب با موضوع، محل برگزاري آن نيز تغيير كند. پيشنهادهايي هم براي بين المللي كردن آن وجود دارد كه در دست بررسي است.

-آيا سطح علمي كنگره هاي گذشته ـ نه بر اساس شركت افراد شناخته شده بلكه مباحث مطروحه ـ رضايت بخش بوده و توانسته بحث هاي جديدي را برانگيزد يا مسائل نويني را مطرح كند؟

صاحبي: درباره سطح علمي كنگره هاي گذشته بايد ديگران قضاوت كنند، ما به سبب تعلق خاطري كه به آن داريم و اظهارنظرهاي مخاطبان و صاحب نظران، كه از طريق برگه هاي نظرسنجي و مكاتبه به دست آورده ايم، آن را مؤثر و مثبت ارزيابي مي كنيم. شما عناوين همايش هايي كه دبيرخانه دين پژوهان، در اين چند دوره برگزار كرده است را ببينيد. خود اين عناوين گويا و پاسخگوي پرسش شماست. كنگره نخست با عنوان «موانع، كاستي ها و بايسته هاي دين پژوهي» بود كه براي نخستين بار، برخي دين پژوهان معروف و فعال كشور فرصت يافتند فهرستي از موانع و مشكلات و بايسته هاي عرصه دين پژوهي را تهيه و عنوان كنند. حضرات حجج اسلام و آيت عظام جوادي آملي، كاظم مديرشانه چي و استاداني چون مصطفي ملكيان، دكتر احمد احمدي، دكتر مهدي گلشني، دكتر مهدي محسنيان راد و عطاءالله مهاجراني و احمد مسجدجامعي از شمار افرادي بوده اند كه در اين همايش سخنراني كرده اند و موضوعاتي چون اطلاع رساني به مراكز همايش، حوزه هاي علميه و پژوهش هاي ديني، دشواري هاي دين پژوهي، سرعت بخشيدن به پاسخ هاي شبهات ديني، اهميت و فضيلت پژوهش ديني، سياست هاي دولتي در حوزه دين پژوهي، مشكلات و موانع و بايسته هاي دين پژوهي را مورد بررسي و تحليل قرار داده اند. در دومين كنگره، نيز گروهي از محققان، موضوعاتي چون: دين پژوهي و اقتضائات نوين، طبقه بندي شبهات ديني، آسيب شناسي دين پژوهي معاصر، ايمان و دين شناسي تاريخ، نوانديشي ديني معاصر و رسالت حوزه، متولوژي تحقيقات در علوم ديني، اينترنت و نيازهاي نوين را مورد بحث قرار دادند.
در سومين كنگره كه موضوع آن «مناسبات دين و فرهنگ در جامعه ايران» بود، مقالات بسياري از سراسر كشور به دبيرخانه رسيد كه گزيده اي از آنها در دو جلد حدود هزار صفحه اي منتشر شد. البته تنوع موضوعات در همايش ياد شده گسترده و بعضاً حاوي نكات بديع بود.

-آيا تمامي مقالات در نشست هاي عمومي قرائت مي شوند يا نشست هاي تخصصي و ميزگردها و برنامه هاي حاشيه اي هم لحاظ شده است؟

صاحبي: كنگره چهارم، از ويژگي هاي ممتازي برخوردار است، اولاً اين همايش به يكي از مهمترين موضوعاتي مي پردازد كه عرصه پژوهش هاي اقتصادي، سياسي، اجتماعي، فرهنگي و ديني را در برمي گيرد و به قول معروف: جهاني شدن چه به منزله پروژه جهان سرمايه داري و امپرياليسم جهاني و چه به مثابه پروسه و فرايند مدرنيته و رشد و گسترش شبكه ارتباطات در نتيجه پيشرفت علوم انفورماتيك و انقلاب الكترونيك، واقعيتي است كه همه شئون حيات جمعي ما را دربرگرفته و متأثر ساخته است. بنابراين گريزي از آن نيست و بايد همه ملتها و خورده فرهنگها براي حفظ هويت خويش به انديشيدن و تأمل و چاره سازي روي آورند تا بتوانند چالش هاي موجود را به فرصتي براي نيل به اهداف خويش تبديل كنند. طبيعي است كه اديان گوناگون به ويژه اديان جهانگرا در اين زمينه چالش هاي عميق تر و جدي تر را پيش رو داشته باشند.
اين همايش هم براي تبيين موضوعات و واقعيت هاي موجود، مي تواند براي دين پژوهان مفيد باشد و هم براي تأمل و تدبير حل معضلات فكري جامعه ديني و امت اسلامي. از اين رو، نشست هاي تخصصي متعددي براي تعيين محورها و سرفصل ها تشكيل شد و پيرو آن، نشست هاي استاني براي مناطق علمي ـ فرهنگي كشور مانند: قم، تهران، شيراز، مشهد و اصفهان طراحي شد كه از اين مجموعه، نشست علمي «جهاني شدن و حكومت جهاني موعود» با همكاري مؤسسه انتظار نور وابسته به دفتر تبليغات اسلامي برگزار و در آن مقالات و سخنراني هاي بسيار مفيدي ارائه شده است. همچنين مأخذشناسي و مجموعه مقالاتي نيز در دست تهيه است كه اميدواريم در آستانه تشكيل كنگره انتشار شود.

-از قول شما نقل شده است كه زمان كنگره مقداري به تأخير افتاده است. علت آن چيست؟

صاحبي: ما مصمم بوديم كه اين همايش را در وقت اعلام شده يعني بهمن ماه سال جاري برگزار كنيم و حتي مقالات دريافتي نيز بيش از ظرفيت كنگره بود ولي به خاطر اصرار برخي از صاحبنظران و پژوهشگران بر نامساعد بودن شرايط به جهت وجود سرما و برگزاري آيين هاي دهه مبارك فجر، آن را به ارديبهشت ماه سال 82 موكول كرديم.

1.  فرهنگ و پژوهش ويژه هفتمين دوره سال
 

منبع : دبیرخانه دین پژوهان کشور
 نظرات کاربران 
نام و نام خانوادگی لطفا نظرتان رو درباره این مطلب وارد نمایید*
پست الکترونیکی
لطفا عبارت بالا را وارد نمایید(سیستم نسبت به کوچک یا بزرگ بودن حساس نمی باشد)

تازه ترین مطالب
نشاني: قم، خیابان شهید فاطمی (دورشهر) بین کوچه 21 و 23 پلاک 317
تلفن: 37732049 ـ 025 -- 37835397-025
پست الکترونيک : info@dinpajoohan.com
نقل مطلب با ذکر منبع آزاد است
کلیه حقوق مادی و معنوی این سایت متعلق به دبیرخانه دین پژوهان کشور می باشد